Van tijd tot tijd denk ik aan de kwestie van de vernederde topfiguren. Ik denk daar zelfs vrij vaak aan. Het verhaal gaat dat Donald Trump zich tijdens het Correspondents Dinner in 2011 zo beledigd voelde door grapjes van toenmalig president Barack Obama dat hij besloot zelf president van de VS te worden.
Daarnaast denk ik de laatste tijd onophoudelijk aan de dagboekaantekeningen van schrijver Abel Herzberg over de hiërarchie in concentratiekamp Bergen-Belsen. De kapo’s in het kamp, hoewel zelf gevangenen, oefenden met gretigheid macht uit over hun medegevangenen. „Hoe schoon, hoe schoon, iets meer te mogen zijn dan anderen.” Herzbergs conclusie spookt iedere dag door mijn hoofd. „Je wordt niet alleen getrapt, je mag ook trappen, en dus ben je wat.”
Waarom steunen mensen in zo groten getale extreemrechtse partijen? Net als iedereen probeer ik te snappen waar al die geestdrift voor antidemocratische beloftes vandaan komt. Waarom zou je, als je geen hooligan bent, willens en wetens aansturen op geweld? Want geweld is wat ervan komt. Er zijn talloze economische, sociologische en ideologische analyses die moeten verklaren waarom mensen vatbaar zijn voor de verlokkingen van politiek extremisme, en die zullen wel allemaal wel tegelijk houtsnijden. Toch blijf ik zelf als een grammofoonplaat bij Herzberg hangen. „Je wordt niet alleen getrapt, je mag ook trappen, en dus ben je wat.”
Als president van de Verenigde Staten besloot Donald Trump op zijn beurt ex-president Obama te vernederen. En het Kennedy Center. En alle journalisten en wetenschappers die ongunstig over hem en zijn plannen berichten. Een voortdurende wapenwedloop van vernedering en revanche aan de top van de maatschappij. Zakenman Elon Musk schoffeert deze dagen regisseur Alex Gibney, omdat die zijn eer en goede naam heeft aangetast door een film over zijn wraaklust te maken. Hij sleept hem voor het gerecht.
Zo’n wapenwedloop lijkt nodig omdat je nooit definitief wint en de top bereikt. Er zijn altijd terreinen waarop je achterblijft. Je hebt geld, maar geen aanzien. Macht, maar geen sophistication. Opleiding, maar geen geld. Je kunt trappen, maar je wordt ook getrapt, en dus ben je niets. President Poetin heeft de leiding over het gehele Russische volk en toch leeft hij in volstrekt isolement. Vele eersten zullen de laatsten zijn en vele laatsten de eersten, zegt de Bijbel.
Wie greep wil krijgen op de verhoudingen tussen groepen in de maatschappij, kan niet om het onderwerp van vernedering heen. Wie kijkt op wie neer en wie op tegen wie? De populaire gedachte dat de elite neerkijkt op het volk lijkt te simpel. Het vernederen kan tussen diverse ondefinieerbare groepen heen en weer stuiteren en ergens in het midden van de maatschappij zou het moeten stoppen.
Ik lees Wat hebben we het goed (voor onszelf geregeld) van politicoloog Anouk Kootstra. En daarna De symfonie van onvrede van politicoloog Catherine de Vries. Beiden beschrijven hun eigen migratie van de ene maatschappelijke groep naar de andere. Ze zijn niet sociaal gestegen of geklommen, want dat suggereert een rangorde tussen hoog en laag, ze zijn verhuisd. Van een boerderij (De Vries) naar de universiteit en van de werkende middengroep (Kootstra) naar de comfortabele omgeving van de academisch gevormden.
De klasse waarin ze zijn opgegroeid wordt in het publieke debat niet erg voor vol aangezien. Kootstra beschrijft in haar beginhoofdstuk ‘Slimme oplossingen’ hoe beleidsmakers, projectleiders, programmacoördinatoren, adviseurs en procesverbeteraars weliswaar slimme oplossingen verzinnen, maar niet beseffen dat er een tekort is aan praktijkmensen die al die slimme oplossingen moeten uitvoeren.
Voor zover zulke mensen er wel zijn, profiteren ze raar genoeg minder van inkomensregelingen en belastingvoordelen dan de academische plannenmakers. Bovendien leiden veel razendslimme plannen bij de bestuurden tot gevoel van verlies. De Vries beschrijft hoe publieke voorzieningen zoals streekvervoer en zorg verdwijnen: de overheid digitaliseert en neemt het dagelijks leven niet langer serieus. Dit verlies draagt aan politieke radicalisering bij. Je wordt getrapt, maar je mag ook trappen, en dus ben je wat.
De ellende is, hoe harder de een trapt, hoe koppiger de ander zich vervolgens opsluit in zijn eigen gelijk. Daarom denk ik zelf dat er snel een verbod moet komen op het bepleiten van het eigen gelijk en het eigen belang. De chattering classes mogen alleen nog pleiten voor de fabrieksarbeiders, de vrouwen voor de puberjongens in de asielopvang, de puberjongens voor de bestuurders en de boeren en vertalers oud-Grieks voor elkaar. Jawel, het is een stupide idee, maar persoonlijk weet ik even niets beters.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie