Cultureel erfgoed De afgelopen jaren is in Gaza op grote schaal cultureel erfgoed verwoest door Israëlische aanvallen. Niet alleen gebouwen, ook boeken en manuscripten. In de oude wijk van Gaza-Stad proberen Palestijnen te redden wat er te redden valt. „Het voelde alsof een deel van mijn identiteit was afgenomen.”
Majed Al-Jayyar groeide op naast het historische Al-Samra-badhuis in de oude wijk van Gaza-Stad. Binnen hing de geur van steen, vermengd met Aleppo-zeep en wierook. Mensen zaten op de grote, gladde stenen, terwijl hete stoom onder hun voeten opsteeg en medewerkers hun lichaam masseerden met traditionele Marokkaanse scrubhandschoenen.
Wie naar het Al-Samra badhuis ging, kwam niet alleen om zich te wassen. Het was een plek om tot rust te komen, maar ook om feest te vieren. Bruidegoms baadden samen met hun vrienden en buren, daarna verlieten ze het badhuis in een optocht, begeleid door trommels en traditionele muziek. Vrouwen hielden er in de aanloop naar hun trouwdag hennafeesten, waarbij ze dansten en zongen.
Majed Al-Jayyar in zijn naaiatelier.
De structuur van het badhuis dateerde uit de Ottomaanse tijd, maar het gebouw was nog ouder: bij de ingang hing een plaquette over de restauratie van het gebouw in de dertiende eeuw door de Mamlukse sultan. In december 2023 werd het historische gebouw verwoest door een Israëlische luchtaanval.
„Het badhuis was een deel van onze identiteit als Palestijnen en inwoners van Gaza”, vertelt Al-Jayyar (55) vanuit zijn nabijgelegen naaiatelier. „Ik zweer bij God, ik had het makkelijker gevonden om mijn hele huis verwoest te zien worden dan dit badhuis.”
De verwoesting van Al-Samra maakt deel uit van een veel groter verlies van historisch erfgoed in Gaza, waar de afgelopen jaren historische gebouwen, archeologische vindplaatsen, bibliotheken, manuscripten en religieuze plaatsen zijn beschadigd of verwoest door Israëlische aanvallen. Daaronder bevinden zich onder meer de antieke haven van Anthedon, het Centrale Archief van Gaza, en de ruïnes van Sint Hilarion, een van de oudste christelijke kloosters in het Midden-Oosten.
In mei 2025 schreef de onafhankelijke VN-onderzoekscommissie voor de bezette Palestijnse gebieden in een rapport dat er sprake is van doelgerichte aanvallen en oorlogsmisdaden, die blijk geven van „een duidelijke minachting voor de religieuze overtuigingen, de cultuur en het erfgoed van het Palestijnse volk”. Daarbij is sprake van een „domino-effect”: de verwoesting van cultureel erfgoed heeft ingrijpende gevolgen voor immateriële culturele elementen, zoals religieuze en culturele gebruiken, herinneringen en geschiedenis.
Het historische Al-Samra-badhuis in de oude wijk van Gaza-Stad op een foto uit maart 2018. Het was een plek om tot rust te komen, maar ook om feest te vieren.
In december 2023 werd het historische gebouw verwoest door een Israëlische luchtaanval.
De structuur van het badhuis dateerde uit de Ottomaanse tijd, maar het gebouw was nog ouder.
Volgens onderzoek van Unesco zijn tussen 7 oktober 2023 en eind maart 2026 zeker 164 cultureel erfgoedplaatsen beschadigd of verwoest. Het rapport Culturele genocide van Al Mezan Center for Human Rights, een Palestijnse mensenrechtenorganisatie die veldonderzoek deed in Gaza, stelt zelfs dat 70 procent van Gaza’s culturele erfgoed is beschadigd of verwoest.
In het twintigpuntenplan voor Gaza van de Amerikaanse president Donald Trump uit oktober 2025 wordt niet gesproken over wederopbouw. Wel gaat het in vastgoedtermen over „economische ontwikkeling”, de aanleg van „wondersteden” en „investeringsvoorstellen”.
Het historische paleis Qasr al-Basha, uit de 13de eeuw, in de oude wijk van Gaza-Stad in oktober 2022.
De Israëlische aanvallen hebben het gebouw verwoest.
De overblijfselen van Qasr al-Basha, ook wel het Paleis van de Pasja’s genoemd.
De implementatie van het twintigpuntenplan is gestagneerd en de Israëlische luchtaanvallen duren voort. Het Israëlische leger heeft zeker 65 procent van de Gazastrook ingenomen; gebied dat ontoegankelijk is voor Palestijnen.
Elders proberen Palestijnen met beperkte middelen herstelwerkzaamheden te verrichten en overgebleven historische en culturele objecten te redden.
In een zwaar beschadigd appartement in Gaza-Stad is Haneen Alamssi (33) bezig om manuscripten te herstellen en te sorteren. Ze draagt zwarte handschoenen. Op de grond staan kartonnen dozen, waarin beschadigde manuscripten zijn gesorteerd. Er is vaak niet meer van over dan fragmenten.
Alamssi is directeur van het in 2009 in Gaza opgerichte Eyes on Heritage Center. Ze werkt al jaren aan het herstel en de archivering van manuscripten, afkomstig uit de bibliotheek van de historische Al-Omari-moskee in de oude wijk van Gaza-Stad.
De manuscripten, sommige honderden jaren oud, werden bewaard in de nabijgelegen Dar Al-Saada-koepel, uit de tijd van de islamitische Mamlukkendynastie in Gaza (1260-1516). „Ze vertellen over de ontwikkeling van het intellectuele en wetenschappelijke leven in Gaza”, legt Alamssi uit. „Voor de oorlog hebben we deze manuscripten gedocumenteerd en er fotokopieën van gemaakt, uit vrees dat ze op een dag verloren zouden gaan.” Ook toen al bemoeilijkte de Israëlische blokkade van Gaza de archiverings- en herstelwerkzaamheden.
Haneen Alamssi (33) is bezig om manuscripten te herstellen en te sorteren, die afkomstig zijn uit de bibliotheek van de historische Al-Omari-moskee.
Toen de Al-Saada-koepel werd verwoest door een luchtaanval, in het najaar van 2023, werden meer dan 70 van de 228 manuscripten volledig vernietigd, vertelt Alamssi. Nadat het Israëlische leger zich uit Gaza-Stad had teruggetrokken, keerde zij er terug.
Ze vond historische documenten die „verpletterd [waren] onder de rupsbanden van tanks”. Samen met een groep vrienden bracht ze de overgebleven manuscripten en fragmenten naar een veiligere plek. Alamssi benadrukt dat het verlies van een manuscript vaak onomkeerbaarder is dan een gebouw, dat in theorie kan worden herbouwd.
De Al-Omari-moskee is een van de bekendste historische gebouwen in Gaza, die door de eeuwen heen diverse keren is herbouwd. Die moskee wordt beschouwd als de oudste van Gaza uit de vroeg-islamitische tijd, gebouwd op de plek van een Byzantijnse kerk en eerder een tempel.
Bijna drie jaar nadat de moskee in december 2023 werd geraakt door een Israëlische luchtaanval, is de schade nog altijd enorm. Het dak is volledig verwoest en de resterende structuur loopt het risico verder in te storten, met name tijdens de aankomende winterregens.
„Wat we momenteel doen, is in feite eerste hulp voor het metselwerk”, zegt ingenieur Awad Subh (44), die ter plaatse herstelwerkzaamheden leidt. „Voor restauratie zijn gespecialiseerde materialen nodig, maar Israël verhindert dat deze Gaza binnenkomen.”
In plaats daarvan gebruiken de arbeiders traditionele materialen waarmee de moskee oorspronkelijk werd gebouwd: kalk, zand en as. De as is afkomstig van stenen die tijdens het bombardement zijn verbrand. Maar er is behoefte aan zware machines, kranen en gespecialiseerde restauratiematerialen, die Israël evenmin toelaat in Gaza.
Bijna drie jaar nadat de Al-Omari-moskee in december 2023 werd geraakt door een Israëlische luchtaanval, is de schade nog groot.
Buurtbewoner Atta al-Dayah (94) in de Al-Omari-moskee, die voor hem zijn tweede huis was.
Voor buurtbewoner Atta al-Dayah (94) was de Al-Omari-moskee al decennia zijn tweede thuis: hij miste zelden een gebed en volgde er godsdienstlessen. Zijn huis ligt op ongeveer 700 meter afstand, die hij elke dag te voet aflegde. Toen hij hoorde dat de moskee was gebombardeerd, huilde hij bij de puinhopen. „Het voelde alsof een deel van mijn identiteit was afgenomen. Ik heb geleefd vóór de Israëlische bezetting. Ik heb het Britse mandaat vóór 1948 meegemaakt. De Al-Omari-moskee is altijd een van de belangrijkste symbolen van onze geschiedenis in Gaza gebleven.”
Ook even verderop, in de bibliotheek van de Al-Omari-moskee, wordt gepoogd te redden wat er te redden valt. De 36-jarige Samah Duima verzamelt met een groep vrouwelijke vrijwilligers de restanten van de bibliotheekcollectie. „We verwijderen het stof, maken de overgebleven boeken schoon en sorteren ze op onderwerp.”
Ooit bevatte deze bibliotheek, die in de dertiende eeuw werd opgericht door Mamlukkensultan Baibars, meer dan twintigduizend boeken. Ze diende als belangrijke bron voor onderzoekers en studenten.
Een groot deel van de collectie is verbrand bij de luchtaanval in december 2023. Het precieze aantal verloren gegane boeken is nog onbekend. Duima schat dat er tussen de driehonderd en vijfhonderd boeken bewaard zijn gebleven. Sommigen zijn ernstig beschadigd door vocht, insecten en knaagdieren.
In de bibliotheek van de Al-Omari-moskee verzamelen vrijwilligers de restanten van de collectie, om de boeken te sorteren en schoon te maken.
Voor inwoners van Gaza-Stad is het de vraag hoeveel van het historische geheugen van de stad nog kan worden gered. De angst van Shaimaa Alamssi, van het Eyes on Heritage Center, is niet alleen dat gebouwen en objecten verdwijnen, maar ook dat toekomstige generaties daardoor geen verbinding meer hebben met het verleden.
„Het doel is om alles uit te wissen wat ons als Palestijnen met Gaza verbindt, omdat onze aanwezigheid hier nauw verweven is met de geschiedenis van deze plek. De volgende generaties zullen de gevolgen van dit verlies voelen.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie