Representatie Vrouwen van veertig en ouder zien zichzelf zelden op een inspirerende manier terug in films, op tv, in glossy’s en in de kunst. In het gebied tussen meisje en bejaarde gaapt in onze beeldcultuur een verontrustend gat. Theatermakers doen een poging dit gat te dichten.
Nanette Edens (links) en Carly Wijs in de voorstelling ‘Het wakker liggen van Wanda’.
Een vrouw van middelbare leeftijd, die „gewoon op zichzelf mag bestaan”, die opdracht gaf theatermaker Femke Arnouts (32) zichzelf toen ze werkte aan haar voorstelling Het wakker liggen van Wanda. Gewoon, een stuk over een normale vrouw, met al haar gedachtes en angsten en twijfels, vertelt Arnouts: „Niet als moeder van, of partner van, of zus, collega, ex. Ze hoeft ook geen superheld te zijn, niet voor vijf dakloze kinderen te zorgen, om een verhaal te verdienen. Ik kwam er al gauw achter dat ik iets aan het maken was dat nog helemaal niet bestaat.”
Het wakker liggen van Wanda is een licht-surrealistische voorstelling over een vrouw, Wanda, gespeeld door Nanette Edens (57), die erachter komt dat ze onzichtbaar aan het worden is. Carly Wijs (60) is haar tegenspeler en vertolkt zowel Wanda’s innerlijke stem als de buitenwereld. Wanda’s man, haar dochter, haar werkgever, een serveerster in een restaurant: steeds minder lijken ze Wanda op te merken, tot ze helemaal in lucht lijkt te zijn opgelost. Wat blijft er van haar over, nu ze niet meer bestaat in de ogen van anderen? Wat besluit zo iemand te doen?
Een inspiratie voor de toneeltekst vormde het boek Wie ben ik als niemand kijkt, van emeritus hoogleraar psychologie Liesbeth Woertman, over wat het met vrouwen doet als de zogenaamde male gaze, de keurende mannenblik, hen rond hun veertigste met rust begint te laten. Dat kan prettig zijn, want bevrijdend, schrijft Woertman, maar kan ook gevoelens van verdriet of rouw met zich meebrengen. „We hebben elkaar nodig om onszelf te zien”, is een zinnetje dat Arnouts in het boek onderstreepte. „Het gaat over wie we in de ogen van de ander allemaal zouden kunnen zijn. In mijn stuk vraagt Wanda zich af: ‘Kun je iets wat je niet herkent wel zien? Kun je iets wat je niet herkent wel zijn?’ Daar gaat het om. Representatie. Hoe we de kaders die bepalen wie of wat we kunnen worden, kunnen verruimen.”
In de westerse beeldcultuur komen vrouwen vanaf een jaar of veertig, vijftig, er bekaaid vanaf, zo blijkt uit tal van onderzoeken. In films komen vrouwelijke hoofdrollen boven de vijftig maar weinig voor, en als ze al langskomen zijn ze meestal zo plat als een dubbeltje. Actrices worden vaker dan acteurs op hun uiterlijk gecast, waarbij jeugdigheid als pré geldt, en spelen doorgaans personages die ouder zijn dan zijzelf. Die feiten zijn niet los te zien van de manier waarop onze samenleving naar oudere vrouwen kijkt. Zoals actrice Tamar van den Dop eerder dit jaar in NRC verwoordde: „De verhalen die wij elkaar vertellen, vormen ons wereldbeeld. Een cultuur die vrouwen na hun vijftigste nauwelijks toont, leert ons dat hun levens minder belangrijk of minder complex zijn.”
In het Nederlandse theater is een voorzichtige tegenbeweging te ontwaren. Verschillende theatermakers, zoals dus Femke Arnouts met Het wakker liggen van Wanda, kozen vrouwelijke leeftijdsdiscriminatie als onderwerp voor hun voorstellingen. Het levert uiteenlopende theatervormen op: van vervreemdende rituelen tot vrolijke meezingers.
Scène uit de voorstelling Piss Pool.
In Piss Pool bracht Boogaerdt/VanderSchoot afgelopen seizoen vijf vrouwelijke zestigplussers op het toneel die zichzelf, begeleid door een influencer, onderwierpen aan de meest krankzinnige verjongingsrituelen. Via de vervreemding bij de toeschouwer maakten ze de ‘giftige onderbuik van de kapitalistische wellnesscultuur’ zichtbaar, die voorschrijft dat het vrouwelijke lichaam jong, fit en strak moet zijn om bekeken te mogen worden.
De Engelstalige theatersolo Sexodus van Naomi Velissariou (nog tot in december te zien) gaat over een actrice die op het punt staat veertig te worden. Hoe geef je je leven vorm, in een lichaam dat ouder wordt, in een maatschappij die vrouwen leert hun rimpels te verafschuwen? Zet je alles op alles om, tegen de klippen op, jong te blijven? Steek je je energie in de strijd tegen dit misogyne systeem? Of is er een derde optie?
Met Sexy Sixty maakte Angela Groothuizen een theatershow over hoe zij, als zestiger, ‘het vrouwzijn viert’, en waarmee ze haar publiek tot diezelfde positieve houding uitnodigt. „We hoeven de jeugd niet meer na te jagen. We staan in onze kracht, vieren onze vrijheid en omarmen wie we zijn”, aldus Groothuizen in de publiciteitstekst over de voorstelling.
Het is belangrijk dat zoveel mogelijk facetten van je identiteit gereflecteerd worden, mailen theaterwetenschappers Paulien Geerlings en Nina van Tongeren me als ik ze vraag welke rol verhalen hierbij kunnen spelen. In 2022 deden zij in samenwerking met Theaterkrant onderzoek naar de positie van vrouwen en het heersende vrouwbeeld in het Nederlandse theater. Ze wijzen op een TED Talk van de Nigeriaanse auteur en feminist Chimamanda Ngozi Adichie: The danger of a single story. „Adichie legt daarin uit hoe schadelijk het kan zijn als je jezelf niet genoeg terugziet”, schrijven Geerlings en Van Tongeren, „of alleen gereduceerd tot een bepaald stereotype: de single story. Oudere vrouwen hebben daar zeker mee te kampen. Ze zíjn al weinig zichtbaar, en áls we ze zien, zijn ze doorgaans stille moeders, schattige oma’s, of bittere vrouwen die hun seksualiteit verloren hebben. Om die single story te ontmantelen, is het heel belangrijk om daar andere beelden en verhalen tegenover te stellen.”
Als vooronderzoek voor haar toneelstuk interviewde Arnouts op theaterfestival Karavaan vijftig vrouwen tussen de veertig en zestig jaar over hun ervaring met ouder worden. Arnouts dacht dat ze moeite zou hebben om mensen te spreken te krijgen, maar de vrouwen stonden voor haar tentje in de rij. „Het leverde prachtige gesprekken op. Heel open en eerlijk vertelden de vrouwen me wat ze meemaakten.”
Scène uit Sexodus.
Die ervaringen waren grofweg in twee groepen onder te verdelen: een groep vond, net als Groothuizen, dat hun leven er als veertig- of vijftigplusser beter op geworden was, en een andere groep was, zoals het hoofdpersonage in Sexodus, in een soort identiteitscrisis beland. Arnouts: „De eerste groep genoot vooral van de vrijheid; kinderen uit huis, minder verwachtingen die op hen geprojecteerd werden, hormonen die hen een handje hielpen om zich niet meer zoveel aan te trekken van de oordelen van anderen. Er was eindelijk tijd om zich met hun eigen behoeftes bezig te houden.”
De andere groep vrouwen had het juist moeilijk, met diezelfde vrijheid. „Tot hun veertigste, vijftigste waren ze continu bezig geweest zich te verhouden tot de blik van anderen, maar nu de rollen waar ze zich naar geprobeerd hadden te voegen – het knappe meisje, de veelbelovende carrièrevrouw, de zorgzame moeder – een voor een waren weggevallen, begonnen ze zich af te vragen: wie ben ik dan eigenlijk, los van die rollen? Is er überhaupt nog wel een rol voor mij weggelegd? Zit er nog wel iemand op mij te wachten?”
In Het wakker liggen van Wanda brengt Arnouts beide perspectieven onder: Wanda voelt zich bevrijd én totaal overweldigd door de vrijheid die haar onzichtbaarheid met zich meebrengt. Arnouts: „Het is in wezen een heel existentieel thema. Wanda is in haar leven met heel veel dingen bezig geweest, behalve met de vraag: wie ben ik. Nu de buitenwereld besloten heeft om niet meer naar haar te kijken, wordt ze bruut teruggeworpen op die vraag. Ik hoop dat je een verhaal ziet van een mens die zoekt naar wie ze is. Die in verzet gaat tegen haar onzichtbaarheid. Die, nu ze opeens niet meer aan allerlei verwachtingen hoeft te voldoen, merkt hoe ver ze van zichzelf verwijderd is geraakt, door de mallen waar ze zich haar hele leven naar geprobeerd heeft te voegen. En nu mag ze zelf bepalen welke vorm ze aan wil nemen. Ze is aangekomen op een nieuw nulpunt.
„Als iemand als Wanda zich meer gerepresenteerd had gezien, had ze deze hele crisis waarschijnlijk helemaal niet hoeven doormaken. Maar wat die crisis haar uiteindelijk brengt, dat gun ik in principe iedereen: de mogelijkheid om de vorm waarin je wordt geduwd te bevragen.”
Het wakker liggen van Wanda van Femke Arnouts en Via Rudolphi Producties. Concept, regie en tekst: Femke Arnouts. Spel: Carly Wijs en Nanette Edens. Op tournee door het hele land t/m 18 november. Info: viarudolphi.nl
Sexodus, van Theater Utrecht, URLAND, Nicole Beutler Projects en Festival O. Concept, tekst en performance: Naomi Velissariou. Tekst en dramaturgie: Bregje Hofstede. Regie: Nicole Beutler. Op tournee t/m 12 december. Info: theaterutrecht.nl
Sexy Sixty, van en door Angela Groothuizen. Op tournee t/m 23 december. Info: ntk.nl
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie