De publieke ruimte is één grote dramashow geworden. Lastige kwesties worden versmald en oplossingen blijven uit.
Aanklager zijn is een heerlijke baan. Nee, dan bedoel ik niet aanklager van het Internationaal Strafhof, met alle stress van dien. Of US Attorney in de Verenigde Staten, waar het recht op dit moment op allerlei mogelijke manieren vanuit het Witte Huis zelf wordt ondermijnd.
Ik bedoel aanklager zonder last of ruggespraak, zonder audits, zonder college van procureurs-generaal of rechter-commissaris die jouw voorarrest kan afkeuren. Ik heb het over de zelfbenoemde aanklagers van onze tijd die tegenwoordig op elke digitale of echte straathoek met hun ‘j’accuses’ te vinden zijn. Juist in onrustige tijden, op momenten van crisis, waar de publieke zaak vanwege dreigende bezuinigingen en/of enorme extra uitgaven voor defensie al op spanning staat, is het als publiek aanklager heerlijk surfen op de golven van verontwaardiging, ontzetting en angst. Ik heb er hier al eens eerder over geschreven, over die vermaledijde dramadriehoek en de hyperbole retoriek die ermee gepaard gaat. Maar het is een te serieus thema om er niet nog eens op terug te komen.
In een notendop houdt de dramadriehoek (gelanceerd door Karpman in 1968) in de transactionele psychologie in dat je, geconfronteerd met een crisis, de kwestie platslaat tot een blame game voor drie partijen: redder, slachtoffer en aanklager. De redder heeft formeel de meeste macht of verantwoordelijkheid en probeert de boel op te lossen. Het slachtoffer stelt zich passief op en laat het aan de aanklager over om de redder te beschuldigen niets of niet het goede te doen. De redder wordt daarmee feitelijk tot dader gebombardeerd. Zoals gezegd is dit een heuristiek (dus geen formule) uit de sociale psychologie. Maar in tijden van sociale media, waarin de publieke ruimte één grote dramashow dan wel therapielokaal is geworden, is het interessant deze benadering ook op de politieke discussie los te laten.
Want sinds een aantal jaren gijzelt die dramadriehoek het publieke en politieke debat zodanig dat op landelijk niveau maar al te vaak geen speelruimte overblijft om naar creatieve oplossingen te zoeken.
En dat is erg, en wel op twee manieren. Ten eerste los je zo geen enkel probleem op. Wanneer een lastige kwestie wordt versmald tot primitieve schuldtoe- en afwijzing, worden slachtoffer en redder in een onvruchtbare omklemming pat gezet. Want zelfs al zou de redder toegeven dat-ie niet goed heeft gehandeld, dan is daarmee het probleem voor het slachtoffer nog niet van tafel. De wetenschappers Boin en ’t Hart legden uit dat je met die blame game zeer ingewikkelde kwesties reduceert tot een politiek steekspel, dat je autoriteiten triggert om niet naar oplossingen te zoeken maar zich vooral bezig te houden met reputatiebescherming, en dat daardoor het institutioneel leerproces wordt vertraagt of zelfs gesaboteerd. Kijk naar de toeslagenaffaire. Eerst proberen instanties geconfronteerd met aanklager Omtzigt het probleem te ontkennen, dan moeten ze zich opgejaagd door de media en partijleiders die de kop van Rutte met hun eigen overleven bezig houden, dan komt er erkenning, maar dat is pas het begin van de oplossing. Waarbij een parlementaire-enquêtecommissie die zich wentelt in het voorlezen van emotionele apps dat institutionele leerproces op dit moment vervolgens eerder bemoeilijkt dan bevordert.
Waarom zwengelen aanklagers dan toch zo graag die dramadriehoek aan, vraagt u zich af, als het de kwesties zo onproductief vervormt? Wel, dat is het tweede probleem. Als we echt met een dramadriehoek te maken hebben, dan is de aanklager niet te goeder trouw, en wil hij of zij de slachtoffers helemaal niet echt helpen, maar vooral zelf profiteren van deze situatie. Hij voelt zich goed bij meer drama, niet bij minder. Dat kan met één viraal zinnetje: ‘Ze willen jullie grond hebben.’ Het kan zelfs met een schijn van legaliteit, zoals Wilders deed toen hij in 2022 namens de PVV het kabinet in de Kamer aanklaagde wegens plichtsverzuim. Het gaat de aanklager daarbij simpelweg om eigen politiek aanzien en gewin. Dat soort aanklagers vinden we op dit moment vooral bij populistisch rechts. ‘Er komen tribunalen’, weet u nog? Maar niet alleen daar. Afgelopen weekend klaagden vredesactivisten van linkse zijde op de Dam ‘het geopolitieke beleid van het Westen’ aan dat ‘Rusland al jarenlang aan het balkaniseren was’. Ze maakten zich boos over de ‘oorlogskoorts’ en beschuldigden westerse regeringen ervan ten onrechte miljarden euro’s naar Defensie te sluizen en zo de oorlog bestendigden. Let ook op het dramatische taalgebruik, en het opkomen voor een diffuse categorie slachtoffers (Rusland? Wij allemaal?).
Uiteraard is het soms noodzakelijk kritiek te hebben, onrecht te benoemen en daders aan te wijzen. Maar de vraag is altijd: namens wie spreek je, los je het onrecht daarmee echt op, en wat heeft het slachtoffer echt nodig? En, een goede check, vergroot je het drama, of creëer je juist ruimte voor meer oplossingen?
Vanuit de transactionele psychologie weten we dat die dramadriehoek de fronten slechts verhardt, en dus juist omgedraaid moet worden. Kortom, je ziet het als je het door hebt: mocht u een dramadriehoek tegenkomen, probeer hem zo snel mogelijk te flippen.
Mij gaat het hier nu om de politieke schade die dan inmiddels al is aangericht. Hoe repareer je die? Gelukkig is daar wel een antwoord op. Maar het is er eentje van de lange adem. Neem de vliegramp in de Bijlmermeer (1992). Dat was de eerste grote ramp die dankzij het format van de talkshows, de gedramatiseerde media-aandacht en de blame game-pogingen van aanklager Rob van Gijzel (geholpen door twee journalisten) in de driehoek belandde. Tot afgrijzen van luchtvaartonderzoeker Henk Pruis bleven de complottheorieën op deze manier rondzingen. Door zelf archiefstukken te verzamelen, via de KB als webcollectie te presenteren, maar vooral eindeloos met Bijlmerbewoners te praten en te luisteren, slaagde hij er de afgelopen jaren in doofpotverhalen te debunken en daardoor mensen uit hun trauma te bevrijden.
Kortom, aanklagen is leuk, maar onjuist gebruik kan de gezondheid schaden en vergt jarenlang herstel. Echt crisisherstel heeft baat bij minder drama en meer moed.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie