Donderdagavond beslist de gemeenteraad van Katwijk over de komst van een Amerikaanse medicijnfabriek van 2,6 miljard euro. Omwonenden vrezen dat de megafabriek voor obesitasmedicijnen van 28 voetbalvelden het landschap aantast. De wethouder ziet kansen. ‘We kunnen problemen oplossen waarvan we nooit durfden te dromen.’
is regioverslaggever van de Volkskrant in de provincie Zuid-Holland.
Joris van Harmelen, een boomlange man met golvend haar, kan er met zijn hoofd niet bij. Aan de rand van het Valkenburgse Meer, op steenworp afstand van zijn huis, zal straks een ultramoderne medicijnfabriek verrijzen. Een productiefaciliteit van de Amerikaanse farmaceut Eli Lilly van bijna 40 meter hoog, op een complex ter grootte van 28 voetbalvelden.
‘Dit monster torent straks onherstelbaar over ons landschap uit’, zegt Van Harmelen tijdens een inspreekavond van de gemeenteraad halverwege september. Hij is lang niet de enige Katwijker die zich zorgen maakt. ‘Twee keer de grootte van Ikea Delft’, zegt oud-huisarts Hans Moolenburgh.
Zelden zat de Katwijkse gemeenteraad zo vol als tijdens deze inspreekavond. Er staat dan ook veel op het spel. Van Harmelen, Moolenburgh en 35 andere inwoners proberen de raadsleden te beïnvloeden voordat die op donderdag 1 oktober definitief stemmen over de komst van de fabriek.
‘Kijk uzelf aan in de spiegel en toon karakter’, houdt Van Harmelen de raadsleden voor. Zijn woorden hebben een licht omineuze ondertoon als hij zegt dat de rekening op hun ‘conto’ komt. ‘Wie vergoedt de waardevermindering van de woningen van mij en mijn buren?’
De medicijnfabriek van Eli Lilly zal 2,6 miljard euro gaan kosten. De fabriek, die grenst aan het Leiden Bio Science Park, gaat voornamelijk obesitasmedicijnen produceren – een booming business. Het wordt een van de grootste buitenlandse investeringen in de Nederlandse economie ooit. Voor Eli Lilly is dat goed te betalen: de grootste farmaceut ter wereld behaalde vorig jaar een jaaromzet van ruim 39 miljard euro.
De omvang van het project wordt duidelijk aan de hand van de duizelingwekkende cijfers. Uit de vergunningsstukken blijkt dat het totale waterverbruik op zo’n 1 miljoen liter water per dag ligt. Het elektriciteitsverbruik komt overeen met dat van ruim 17 duizend huishoudens. Omdat het lokale stroomnet overbelast is, wil Eli Lilly in een tussenperiode op eigen terrein elektriciteit opwekken met gasgeneratoren. Die zouden jaarlijks tot 9,18 miljoen kuub aardgas verbruiken, net zo veel als een plaats als Bodegraven.
Het zijn cijfers die bij veel Katwijkers de wenkbrauwen doen fronsen. Zojuist nog stonden er buiten zo’n zestig inwoners te demonstreren. Er klonk een met AI gegenereerd protestlied en er waren spandoeken te zien met teksten als: ‘Amerikaanse winst! Lokale schade!’
De spanning in de afgeladen gemeenteraad is voelbaar. ‘Ik heb hier avonden van wakker gelegen’, erkent Leendert Hoek (VVD). Hij is een van de raadsleden die worden bedolven onder de mails van bezorgde Katwijkers.
Tegenover de zorgen staat het enthousiasme van Rijk, provincie en gemeente. Minister van Infrastructuur Vincent Karremans (VVD) sprak van een ‘enorme impuls’ voor de economie en de innovatieve gezondheidszorg. Na oplevering biedt de fabriek plaats aan 500 tot 545 werknemers. En tijdens de bouwfase zullen er ongeveer 1.500 arbeidskrachten tegelijkertijd op het terrein aan het werk zijn.
Karremans zei ‘echt trots’ te zijn dat de megafarmaceut voor Katwijk koos nadat het meer dan zestig Europese locaties had bekeken. De nabijheid van Schiphol, het Europees Geneesmiddelenbureau in Amsterdam en het hoogwaardige kennis- en ecosysteem van het Leiden Bio Science Park zouden de doorslag hebben gegeven.
Esther Peters, directeur van het Leiden Bio Science Park, benadrukt dat Eli Lilly ‘niet alleen’ komt. ‘Het brengt kennis, technologie, talent en samenwerking met andere bedrijven en kennisinstellingen met zich mee’, zegt ze in haar futuristisch ogende kantoorgebouw met hoge stalen gevels. Peters is ervan overtuigd dat Eli Lilly de ‘internationale aantrekkingskracht’ versterkt van wat nu al een van de toonaangevende biowetenschappelijke centra in Europa is.
Verantwoordelijk wethouder stedelijke ontwikkeling Gerard Mostert (ChristenUnie) verwijst in een videocall met de Volkskrant naar het rapport-Wennink, dat onderzocht hoe Nederland in de toekomst welvarend kan blijven. ‘We moeten investeren in de life sciences and health-sector om als Nederland concurrerend te blijven.’
Maar daar kopen de directe buren weinig voor. Uit onderzoek van bureau Decisio, in opdracht van de gemeenteraad, blijkt dat de lusten voor de regio zijn, maar de lasten voor Katwijk. De medicijnfabriek veroorzaakt zichthinder, vermindert de recreatieve waarde van het Valkenburgse Meer (het beïnvloedt de windvlagen voor de windsurfers) en legt een zware druk op lokale voorzieningen zoals water en energie.
Dat erkent wethouder Mostert. ‘Er moest wat tegenover komen te staan’. Met het Rijk en de provincie kwam hij een pakket overeen van 100 miljoen euro om langlopende problemen aan te pakken. Ruim 70 miljoen euro gaat naar verkeersproblemen rond de provinciale weg N206 en het kruispunt Molentuinweg.
Daarnaast komen er meer betaalbare woningen – namelijk 50 procent – in de wijk Valkenhorst. Dat wordt mogelijk gemaakt omdat het Rijk afziet van de inkomsten uit de verkoop van bouwgrond voor duurdere woningen: naar schatting 60- tot 80 miljoen euro. Wethouder Mostert noemt het een unieke kans. ‘We kunnen problemen oplossen waarvan we nooit durfden te dromen dat we die konden oplossen.’
Voor veel omwonenden is het niet genoeg. Volgens Van Harmelen heeft Katwijk zijn ziel ‘verkocht aan de duivel’. Hij is niet de enige inwoner uit de christelijke gemeente die tijdens de inspreekavond een religieuze verwijzing heeft. ‘Gaan we voor 30 zilverlingen ons mooie dorp weggeven?’, vraagt Kees van der Plas. ‘Je kan niet God dienen én de mammon’, aldus de heer Haasbroek.
Voor het argument dat Leiden Bio Science Park kan profiteren van de komst van de megafabriek is Bea Hoogheid niet gevoelig. Het keurige erelid van de Bomenbond Rijnmond zit tijdens de inspreekavond in haar doorgestikte bodywarmer en heeft haar oordeel klaar: Eli Lilly bouwt hier immers geen laboratorium voor onderzoek en ontwikkeling, maar simpelweg een productiefaciliteit voor obesitasmedicijnen. ‘Hier worden alleen pillen gedraaid. Veel vrachtverkeer, weinig science.’ Inspreker Piet Ooms, een oud-apotheker, spreekt van ‘een rampstampfabriek’.
Directeur Peters van het Bio Science Park verzet zich tegen de karikatuur die in haar ogen wordt gemaakt van de ‘productiefaciliteit’. ‘Het is echt high tech wat daar gebeurt. Een complex productieproces waar hoogwaardige kennis voor nodig is. Het gaat niet voor niets 2,6 miljard kosten.’ Ze bestrijdt de tegenstelling tussen productie en onderzoek. ‘Alle schakels zijn cruciaal om van een eerste idee naar de patiënt te komen.’
Xander Koolman, gezondheidseconoom aan de Vrije Universiteit van Amsterdam, is overwegend positief over de komst van Eli Lilly. Geopolitiek is het volgens hem van belang om zo’n grote productiefaciliteit binnen de landsgrenzen te hebben, zegt hij. ‘We willen in de EU zekerheid hebben dat we niet afhankelijk zijn van bepaalde grootmachten voor de productie van medicijnen. Stel een lokale start-up ontdekt een nieuw medicijn en wil dat op grote schaal gaan produceren, dan is de kennis om dat te doen al dichtbij.’
Tegelijkertijd maakt het type medicijn de discussie volgens Koolman ingewikkelder. ‘Die afslankpillen zijn voor een belangrijk deel esthetiek. Het zijn minder essentiële middelen dan parkinson-remmers of medicijnen om hartritmestoornissen te voorkomen.’
Peters benadrukt dat de fabriek op termijn een breed scala aan medicijnen kan produceren, waaronder middelen tegen kanker, alzheimer en hart- en vaatziekten. ‘Eli Lilly heeft ons verzekerd dat de faciliteit in de toekomst alle medicijnen in pilvorm kan maken die Eli Lilly in de pijplijn heeft zitten.’
Tijdens de inspreekavond zit wethouder Mostert ondertussen een paar keer hardop te zuchten. Hij schudt het hoofd, heeft onderonsjes met zijn ambtenaren en krijgt de ene na de andere vraag te verduren. Volgens hem gaan er een hoop hardnekkige onwaarheden rond. Dat het drinkwater in de regio zal opraken. Dat er gewerkt gaat worden met genetisch gemodificeerde organismen. Dat er straks niet meer kan worden gezwommen in het Valkenburgse Meer vanwege giftige stoffen. Allemaal onwaar, zegt de wethouder.
Mostert, een zelfverzekerd ogende dertiger die al sinds 2018 wethouder is, staat in zijn eigen gemeenschap onder druk vanwege het besluit. ‘Ik woon in Valkenburg (het dorp waar de fabriek moet komen, red.). Mijn kinderen gaan naar de voetbal. Ik zit daar in de kerk, en ja, dan hebben die opmerkingen impact. Ook op mijn gezin’, zegt hij.
Ook vanavond krijgt hij opnieuw de wind van voren als Van Harmelen nog eens begint over ‘het prestigeproject van Mostert’. Of hoor Hans van der Vijver, in zijn fleurige overhemd, die zegt dat ‘meneer de wethouder over ons heen walst’. Toch blijft Mostert er ook nuchter onder. ‘Ik ben als bestuurder aangesteld om afwegingen te maken die in het belang zijn van onze gemeenschap. En dat zijn niet altijd makkelijke keuzen.’
Hij vertrouwt erop dat Eli Lilly zich zal opstellen als een goede buur. Directeur Marco Frenken van Eli Lilly Nederland is in zijn grijze pak met ruitmotief ook op de inspreekavond afgekomen. Hij zegt zich hard te willen maken om te onderzoeken of Eli Lilly iets kan betekenen in de strijd tegen de Katwijkse ziekte, een erfelijke aandoening die leidt tot herhaaldelijke hersenbloedingen. ‘Wij hebben 35 jaar geïnvesteerd in onderzoek naar de ziekte van Alzheimer en we denken dat er parallellen zijn.’ Frenken zegt contact te hebben opgenomen met de Vereniging D-CAA, die zich inzet voor families en getroffenen van deze ziekte. ‘We weten niet waartoe het gaat leiden.’
Oud-huisarts Moolenburgh denkt er het zijne van. Als hij de deur van de Katwijkse gemeenteraad achter zich dichtslaat, schudt hij het hoofd nog maar eens. Hij wijst op de winstgerichtheid van het grote farmaceutische bedrijf en op de innige banden die de Amerikaanse Eli Lilly-bestuursvoorzitter David Ricks onderhoudt met president Donald Trump.
Eli Lilly heeft met de Amerikaanse regering een overeenkomst over de prijzen van obesitasmedicatie gesloten. Ricks behoort tot de eerste farmaceuten die Trump na zijn herverkiezing ontmoetten. De Amerikaanse president spreekt publiekelijk lovend over de Eli Lilly-voorman en noemt hem zijn ‘vriend’ en een ‘ongelooflijke man’. Het bevestigt Moolenburgh in zijn wantrouwen. ‘Kort gezegd komt het erop neer dat wij een Amerikaans paard van Troje binnenhalen.’
Source: Volkskrant