De Iraanse advocaat Nasrin Sotoudeh heeft maandag de Václav Havel-mensenrechtenprijs gekregen. Ze verruilde het comfort van een baan in de bankensector voor het activisme, en heeft het sindsdien permanent aan de stok met de autoriteiten in haar land.
is nieuwsverslaggever van de Volkskrant, met als specialisme sociale ongelijkheid.
De schokkerige camera volgt een kleine vrouw met een bril en kort bruin haar, die vanaf de lift de garage instapt. Terwijl ze door Teheran rijdt, vertelt ze over de rechtszaak waar ze naar op weg is. Het slachtoffer is een meisje dat door haar vader is misbruikt, maar tot een contactverbod komt het maar niet.
De ietwat wazige beelden van de chaotische Iraanse hoofdstad komen uit een in 2020 verschenen documentaire. Ze werden in het geheim opgenomen door een Iraanse filmploeg, aangestuurd vanuit de Verenigde Staten. De reden voor die geheimzinnigheid was het onderwerp van het project: mensenrechtenadvocaat Nasrin Sotoudeh. De Amerikaanse regisseur Jeff Kaufman maakte de documentaire uit bewondering voor de Iraanse.
Sotoudeh wordt in 1963 geboren in Teheran. Ze wil aanvankelijk filosofie studeren, maar kiest uiteindelijk voor een studie internationaal recht. In 1991 richt ze samen met andere Iraanse intellectuelen een maandblad op voor maatschappelijk debat. Religieuze nationalisten en hervormingsgezinde intellectuelen vormen samen de redactie: zij vinden elkaar in de oppositie tegen de machthebbers in Teheran. Sotoudeh leert in die tijd Reza Khandan kennen, een grafisch ontwerper met wie ze later trouwt en twee kinderen krijgt.
Halverwege de jaren negentig slaagt ze voor haar advocatenexamen, maar de Iraanse autoriteiten weigeren Sotoudeh een licentie te verlenen. Ze stapt noodgedwongen over naar de bankenwereld, waar ze op een juridische afdeling gaat werken.
In 2003, na jaren strijd met de autoriteiten, krijgt ze toch toestemming om aan de slag te gaan als advocaat. Sotoudeh verlaat de bankensector en begint een eigen kantoor, waarbinnen ze zich uitsluitend richt op de juridische bijstand van vrouwen, minderjarigen en minderheden.
Vaak zitten zij jaren vast of zijn ze tot de doodstraf veroordeeld, bijvoorbeeld vanwege hun verzet tegen het regime. Ze laat, zo vertelt echtgenoot Khandan in Kaufmans documentaire Nasrin, ‘een comfortabel leven achter voor politiek activisme’.
Dat activisme brengt haar al snel in het vizier van het Iraanse regime. Sotoudeh ontpopt zich als prominent tegenstander van de doodstraf die in het land aan dissidenten wordt opgelegd. Ook strijdt ze tegen de verplichte hijab: op straat draagt Sotoudeh de hoofddoek, in haar kantoor doet ze deze voor de camera’s steeds resoluut af.
Sotoudehs juridische carrière wordt gekenmerkt door vooraanstaande mensenrechtenzaken en door detentie. In 2010 wordt ze voor het eerst opgepakt vanwege haar bijstand aan politieke activisten. Een van hen is de Nederlands-Iraanse Zahra Bahrami, die in 2011 zonder eerlijk proces wordt opgehangen.
Sotoudeh wordt vastgezet in de beruchte Evin-gevangenis in Teheran, waar het regime veel politieke gevangenen opsluit. In de cel gaat Sotoudeh in hongerstaking. Ze ontvangt in detentie de Sacharovprijs, na de Nobelprijs voor de Vrede de belangrijkste onderscheiding voor mensenrechtenverdedigers.
Voormalig Europarlementariër Marietje Schaake droeg Sotoudeh in 2012 voor de Europese prijs voor. Een jaar na haar winst bezocht zij met een Europese delegatie Iran, waar ze op de Griekse ambassade Sotoudeh ontmoette. Schaake herinnert zich die tijd als een periode ‘waarin Iran al zeer geïsoleerd was en er veel sancties werden opgelegd’.
Schaake: ‘Ze had in de gevangenis een kunstwerk gemaakt dat ze aan de voorzitster van de delegatie gaf.’ Het bezoek van de Europarlementariërs lekte via de Iraanse staatspers uit, waarop Sotoudehs woning overhoop werd gehaald door de autoriteiten. ‘Ze werd voor de Europese erkenning gestraft’.
De oud-parlementariër herinnert zich Sotoudeh als ‘een bescheiden, stille vrouw’, voor wie ze nog altijd bewondering heeft. ‘Ze is een van de moedigste mensen die er op deze wereld zijn. Ze had allang uit Iran kunnen vluchten, maar is gebleven en betaalt daar de allerhoogste prijs voor, net als haar gezin.’
In 2013 krijgt Sotoudeh onverwacht gratie verleend, vlak voordat Iran deelneemt aan een VN-top in New York. Bij thuiskomst laat ze zich interviewen door CNN-kopstuk Christiane Amanpour, zelf van Iraanse komaf. Voor een internationaal publiek vraagt Sotoudeh aandacht voor haar mede-activisten die nog achter de tralies zitten.
Vijf jaar later wordt de juriste weer vastgezet, ditmaal voor haar bijstand aan vrouwen die zijn opgepakt omdat ze demonstreren tegen de verplichte hoofddoek. Er volgt een draconische straf: 38 jaar cel en 148 zweepslagen. Vanwege haar ernstig verslechterde gezondheid na een lange hongerstaking wordt haar uiteindelijk medisch verlof verleend. Onder internationale druk mag Sotoudeh thuis herstellen.
Ook haar echtgenoot Khandan ontpopt zich als mensenrechtenactivist. Als Sotoudeh in detentie zit, treedt hij op als haar woordvoerder. In 2019 krijgt hij er 6 jaar cel voor opgelegd.
De intimidatie van haar gezin doet Sotoudeh niet van haar pad wijken. ‘Zelfs al zouden ze nu zeggen dat alle vrouwen hun hijab buiten niet meer hoeven dragen, dan zou dat nog niet van waarde zijn’, zegt ze in de documentaire Nasrin. ‘Zolang zij de ene dag kunnen besluiten dat het verplicht is en de andere dag niet, zijn we afhankelijk.’ Kortom: het patriarchale, theocratische regime moet omvergeworpen worden.
Als in 2022 en 2023 het land in de ban is van de ‘Vrouw, Leven, Vrijheid’-protesten, staat ze Amanpour opnieuw te woord. ‘Als moeder ben ik bang, wetende dat mijn familie en kinderen worden bedreigd’, vertelt ze via een videoverbinding in februari 2023. ‘Maar ondanks mijn vrees probeer ik te doen wat het meest helpt om ons land en ons volk te bevrijden.’
In oktober pakt het regime Sotoudeh op, dit keer omdat ze zich zonder hijab laat zien bij de uitvaart van de 16-jarige Armita Geravand. De studente sterft nadat ze hersenschade heeft opgelopen bij een confrontatie met de moraalpolitie.
De documentaire die Kaufman vanaf 2016 van de Iraanse maakt, schetst een portret van een gedreven vrouw die niet loslaat. Zo gaat Sotoudeh drie keer naar een cellencomplex om een studente sociologie op borgtocht vrij te krijgen. Zij is opgepakt nadat ze haar hijab heeft afgeworpen en er op straat uit protest mee staat te zwaaien. ‘Juridisch gezien hebben wij het recht aan onze zijde’, zegt Sotoudeh kalm tegen de camera’s.
Sotoudeh kreeg maandag de Václav Havel-mensenrechtenprijs toegekend in Straatsburg. Omdat ze het land niet uit mag, moest ze zelf verstek laten gaan. Haar echtgenoot kon eveneens niet komen: hij moest die dag voor de rechtbank verschijnen. Hun 26-jarige dochter Mehraveh Khandan nam in Straatsburg de prijs in ontvangst.
Sotoudeh verscheen kort op het scherm, met een videoboodschap vanuit Teheran: ‘Ooit zullen we onze groenten en fruit niet meer hoeven uitzoeken onder de propagandaposters die onze steden overstelpen.’
Na haar vrijlatingen houdt ze contact met medegevangenen, zegt ze tegen The Guardian. ‘We spreken af in cafés, ze komen bij mij thuis. Het gemeenschappelijke doel dat iedereen samenbrengt, is bijzonder. Dat gevoel van solidariteit moet je koesteren.’
Over de recentste protesten tegen het regime: ‘Bij voorgaande protesten kende de gemiddelde Iraniër vaak niemand die slachtoffer was geworden. Dit keer is dat anders en de mate van georganiseerde wreedheid is ongekend.’
Tegen CNN: ‘In zowel Iran als in Afghanistan wordt de hijab gebruikt als geweldsmiddel tegen vrouwen. Om hen pijn te doen en vervolgens onder een sluier te bedekken om de blauwe plekken en het leed te verbergen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant