Ze hield van taal, ja, maar haar vakgenoten – die steevast haar vrienden werden – herinneren zich toch vooral hoezeer Paulien Cornelisse gesteld was op de menselijke soort. Altijd vol begrip, vertellen ze, zelden met een oordeel.
‘Er was maar één Paulien Cornelisse. Ze was volstrekt origineel en autonoom, met een onbegrensd talent dat zich werkelijk tot alle terreinen uitstrekte. Ze schreef niet alleen boeken, ze gaf ze ook zelf uit, ontwierp haar eigen covers, zat in podcasts, ze bedacht een zeer succesvolle en prachtige podcastserie Echt gebeurd. De stukjes op de voorpagina waren zo knap, omdat het haar lukte daar ongelooflijk veel in te stoppen. Zoveel wendingen in slechts 150 woorden. Ze wist alles een kwartslag te draaien, je iets te laten zien dat je daarvoor niet zag.
‘En waar ik onder de indruk van was, is de totale afwezigheid van een oordeel. Ze was altijd vol mededogen en begrip. Ze zei eens in een interview van de komma te houden, dat past hierbij: na een komma kun je altijd nog iets ánders zeggen. Dat relativerende was verfrissend. De originaliteit zat bij haar in de waarneming, niet in de stellige analyse.’
‘In de herfst van 2024, op een grijze zaterdagmiddag in een achterafzaaltje in het gigantische kantoorcomplex van KRO-NCRV in Hilversum, hielden we een screentest met Paulien Cornelisse. Drie ‘kandidaten’ op gammele bureaustoelen, Herman van der Zandt links van hen en Paulien rechts in een iets luxere stoel, het moest per slot van rekening de sfeer van de jurystoel nabootsen. Paulien was extreem goed voorbereid. Niet alleen wat betreft de vragen die voor haar bedacht waren in het draaiboek, maar ze verraste ook op allerlei andere momenten met onverwachte wetenswaardigheden, out-of-the-boxgedachten en eigenzinnige grappen.
‘Het was een overrompelende screentest, maar wat het meest opviel, was het grote gemak waarmee ze contact zocht met Herman. Binnen een half uur waren ze een match made in heaven, een duo voor de eeuwigheid, vrienden voor het leven. Daarna ging Paulien aan de slag als juryvoorzitter van De slimste mens. We hadden drie opnames per dag met steeds een half uurtje pauze tussendoor. In die pauze zaten Herman, Paulien en ik samen in, opnieuw, een achterafkamertje in de kelder van de studio om de komende aflevering door te spreken. Paulien wilde Herman tijdens de opnamen verrassen met haar eigen teksten, dus het draaiboek bleef grotendeels onbesproken. We praatten over de kandidaten, de collega’s, het thuisfront, het leven.
‘Er is al veel gezegd over Pauliens oog voor detail en haar gave om iets triviaals glans te geven. In ons kamertje stond in een hoek een grote, op hardboard geprinte foto van Jos Brink, tv-icoon uit een ander tijdperk. Een ander zou dat over het hoofd zien, maar Paulien gaf Jos een prominente plek aan de muur, maakte een fotoserie van ons met Jos, en hernoemde de ruimte ‘De Espace Jos Brink’. Er kwam zelfs een officieel naamplaatje voor op de deur. Vanzelfsprekend kwamen we elke opnamedag binnen met ‘Hartelijk maandag’, ‘Hartelijk dinsdag’, een verwijzing naar de manier waarop Jos zijn programma’s opende.
‘Vlak voor het einde van de huidige serie zaten we ineens in de honderdste opname met Herman en Paulien. Wij van de redactie hadden de obligate televisietaart laten maken. Paulien had een betere verrassing: Herman en ik kregen allebei een opgespannen borduurwerkje met ‘Hartelijk 100’.
Alles klopte. We hadden zo tot in de eeuwigheid door kunnen gaan. Het is helaas bij 105 gebleven.’
‘Ergens in 2014 ontmoette ik Paulien. Ik had stage gelopen bij Radio Kunststof met Chris Bajema, haar man, en we gingen praten over Echt gebeurd, de podcast en verhalenmiddag waar mensen waargebeurde, persoonlijke verhalen vertellen. Ik weet nog dat ik in haar huis was, een huis vol mooie kleuren, en esthetische, grappige dingen en ik dacht: wauw, hier woont iemand met een kunstenaarsoog. Ik weet ook nog dat ze van zo’n leeg Moleskine-notitieboekje zélf een agenda had gemaakt, dus met haar eigen vormgeving erin. Ze had een heel eigen esthetiek.
‘In het begin werkten we bij Echt gebeurd nog met een heel klein groepje, met Paulien, Micha Wertheim, Eva Maria Staal, Maarten Westerveen en ik. En dan gingen we vertellers verzamelen, gewoon uit onze netwerken. Ik zag altijd meteen of Paulien een verhaal interessant vond, of haar oor ging draaien, zeg maar, net als bij de GVR van Roald Dahl. Dat was niet bij heldenverhalen, daar sloeg ze niet op aan. Het waren meestal de herkenbare verhalen: iemand probeert iets te doen en het lukt niet. Er zat ook vaak een soort absurdisme in de eerlijkheid – ik hoop dat ik het goed uitleg.
‘Hoe goed zij kon luisteren, kun je ook merken als je de podcastafleveringen terugluistert. Aan het eind van elk verhaal volgt ‘En dan nog iets’, dan sluit iemand de podcast af met wat hij of zij heeft overgehouden aan wat er is verteld. Ik deed dat zelf soms ook en dat is echt moeilijk. Wat haal je eruit? Hoe geef je het nog een twist? Paulien was daar zo goed in. Zij wist altijd iets op te merken waardoor het verhaal gewoon nog completer werd. Ze had zo’n goed oog voor detail. Dan had iemand bij wijze van spreken over een auto-ongeluk verteld en ook laten vallen dat-ie paarse schoenen aan had. En dan wist Paulien iets waardevols toe te voegen over paarse schoenen.’
‘Paulien was in 2010 mijn Zomergast, en toen liet ze een fragment zien van Japanse makaken die een bad nemen in de winter. Daar kwam haar fascinatie voor Japan al kort ter sprake en ontstond het idee om daar een serie te gaan maken. Televisie maken was een heel nieuw en atypisch terrein voor Paulien, maar ik herinner me dat ik haar meteen zo ontzettend professioneel vond. Alles wat ze deed, deed ze gewoon extreem goed – op het intimiderende af. Ze was geen homo universalis, maar een homo genialis. Ze begreep meteen dat er voor televisie altijd iets te zíén moest zijn. In de eerste scène van de allereerste aflevering, die keek ik gister even terug, stond ze meteen onder een ijskoude waterval, en voerde ze daaromheen heel goed voorbereide gesprekken. Dat was echt in één keer goed, terwijl ik er twee series over deed voor ik het een beetje snapte. Haar fascinatie voor dat land zat ’m misschien ook wel in het feit dat Paulien best een rigide persoon was, op een heel positieve manier overigens. En Japan is een rigide samenleving, met veel regels. Wij werden daar soms echt heel erg kriegel van, maar Paulien vond dat op een bepaalde manier wel prettig.’
‘De meeste Nederlanders die ik vertel dat ik Nederlands studeer, zeggen: waarom? Paulien niet. Die vond het vooral geweldig dat er veertig mensen in Engeland zijn die haar taal leren.
‘Ik leerde haar al kennen toen ik voor mijn studie in Nederland een uitwisseling deed. Ze zochten iemand om hun zoon bijles te geven om hem voor te bereiden op hun jaar in Engeland. Ze was meteen warm en sprankelend. Zelf woonde ik nog maar een paar weken in Nederland en ze deed er alles aan om me welkom te laten voelen. Na elke les namen zij en Chris de tijd om me nog van alles te vertellen over Nederland. Terwijl ik daar feitelijk was om hun zoon iets te leren.
‘Je hoort Nederlanders vaak zeggen dat ze door haar zoveel over hun taal hebben geleerd – moet je nagaan hoe dat voor ons was. Mijn favoriete lessen gingen over de kleine woordjes, zoals ‘hè hè’ of ‘even’. Woorden die niet in een studieboek staan, maar die zij belangrijk vond: woorden waarmee je enorm veel kunt zeggen.
‘Ze zei altijd: de Nederlandse taal moet zowel eerlijk als gezellig zijn. Dus als je bij iemand langsgaat en die vieze soep heeft gemaakt, zeg je: ‘Dankjewel voor de soep, Margreet, maar zullen we de volgende keer eens even pizza bestellen?’ Met die woordjes ‘eens even’ kun je het gezellig laten klinken terwijl je iets onaardigs zegt.
‘Ze was zo grappig en inspirerend. Haar lessen waren altijd levendig. Ze liet ons vaak rollenspellen doen. Jij bent een ober, jij bent een gast, voer een gesprek en gebruik zoveel keer het woord ‘even’. Het lokaal werd theater.
‘Ik heb vooral van haar geleerd oog te hebben voor de details, in de taal, maar ook in het leven. Omdat ze zoveel liefde en aandacht had voor de kleine dingen en ze groot maakte. Het was een eer om les van haar te hebben.’
‘Ik had er niet eens aan gedácht om haar uit te nodigen als visiting artist. Daar leek ze me veel te groot voor. Maar Paulien koos voor ons omdat ze een jaar in het buitenland wilde wonen. Sheffield is een lelijke stad, maar wel authentiek. Ze had mensen met blauw haar zien rondlopen en dacht: daar moet ik zijn.
‘Paulien was een mens waar je graag je best voor doet. De studenten hadden geen idee hoe bekend ze was, maar liepen met haar weg. Omdat ze heel veel wist, maar er nooit pocherig over deed. Omdat ze ze heel veel zelfvertrouwen wist te geven, door ze aan te moedigen en te luisteren. Ze ging ook vaak koffie met ze drinken, waardoor de afstand heel klein was.
‘Nederlands is niet moeilijk, maar het is een ‘vibetaal’, zeggen onze studenten vaak. Het zit in kleine woordjes die betekenisloos lijken maar niet zijn. Dat was wat ze hen leerde. De muziek van de taal.
‘Ze gaf niet alleen les. Had ik te weinig gedichten voor Sinterklaas? Dan schreef zij mee. Maar zakjes pepernoten wilde ze ook wel vullen. Voor ons 75-jarige jubileum heeft ze een boekje geschreven waarvoor ze 25 alumni heeft geïnterviewd over het Nederlands.
‘Omdat de diagnose hier is gesteld, hing er ook een donkere wolk over haar tijd hier. Maar dat heeft ze nooit laten domineren. Ze is een vriendin van iedereen geworden; we zijn hier allemaal ongelofelijk aangeslagen.
‘Wat, naast haar oog voor detail, zo knap is aan de voorstellingen van Paulien, is dat ze iets absurdistisch herkenbaar wist te maken voor een groot publiek. Ze was ongelofelijk scherp, maar zonder iemand pijn te doen of de maat te nemen. Als impresario kreeg ik vaak mails van mensen die hoopten dat ze als een soort taalrechter zou willen optreden. Dan hadden ze iets gelezen, en dachten ze: dat zal Paulien wel belachelijk vinden. Maar zo oordeelde ze niet. Ze analyseerde, had interesse in de ontwikkeling van het hedendaagse taalgebruik. Ze mailde wel altijd iets liefs terug.
‘Ik heb haar leren kennen in 2008, toen deed ik de publiciteit rondom haar eerste voorstelling. Vier jaar geleden vroeg ze me om haar impresario te worden. Ik heb meteen ja gezegd natuurlijk. Er zijn weinig mensen die prettiger zijn om mee te werken; ze was altijd enorm betrokken bij de mensen achter de schermen.
‘Ze vond het heerlijk op het podium. Niet vanuit ijdelheid, maar omdat het een vrije plek was waar ze al haar gedachten en ideeën kon delen. Ze kon dat natuurlijk fantastisch in het kort, in 150 woorden, maar in haar theatervoorstellingen kon ze bredere verbanden trekken en een groter verhaal vertellen. Daarom heeft ze dat ook altijd naast elkaar gedaan.
‘Ik weet nog precies dat ik haar voor het eerst zag optreden. Ze had zo’n totaal unieke denkwijze en van wat ze zei gingen mijn oren meteen omhoog staan. Daar stond iemand die ook zo naar gekke dagelijkse dingen kijkt, net als ik. Alsof je een soortgenoot herkent – dat gevoel is nooit weggegaan.
‘Ze was meteen goed. Comedy heeft veel met taal te maken, je moet weten hoe je het inzet en welk effect dat heeft, en dat wist ze. Vanochtend heb ik nog een optreden van haar aangezet. Ze was zo ongelofelijk goed en authentiek. Haar stijl van optreden is heel naturel en met een rust waar ik nog veel van kan leren.
‘Ze staat natuurlijk bekend om haar liefde voor taal, maar ik had altijd het idee dat ze vooral heel goed naar mensen keek. Het ging om het psychologische gehannes met woorden. Ze merkte geweldige dingen op. Mensen die inademen als ze ‘ja’ zeggen, bijvoorbeeld. In De wereld draait door ging ze eens na een fragment uitgebreid in op de manier waarop iemand het woord het woord ‘kaas’ uitsprak. Met een soort Scandinavische ‘å’: kås. Ik moest daar zo hard om lachen: wie maakt dat nou zo belangrijk op primetime televisie? Zij dus. Ze was altijd volledig zichzelf en volgde altijd wat ze zelf interessant vond.
‘Ook toen haar populariteit explodeerde. Het onschuldige dat ze had op het podium, is ze nooit verloren. Ze is zich juist meer bloot gaan geven en zich kwetsbaarder gaan opstellen. Die intimiteit, ik denk dat ze daarom zo graag optrad: het theater was een plek waar ze via haar verfijnde bedenksels direct contact kon maken met anderen.
‘Ze was iemand bij wie je altijd terecht kon voor advies, bij wie ik me compleet veilig voelde. Haar tomeloze enthousiasme was aanstekelijk. Ik ga haar vreselijk missen.
Source: Volkskrant