Gevangeniswezen Meer verantwoordelijkheid, meer werk, met mínder mensen. Dat is al jaren de realiteit voor gevangenbewaarders. Naast nieuwe versoberingen leidt de gewelddadige dood van een collega in Amsterdam tot ontsteltenis. „Ik zie de agressie richting collega’s en mij toenemen.”
Luchtplaats in de penitentiaire inrichting in Zaanstad.
In de dertig jaar dat hij werkt als gevangenbewaarder, heeft deze zestiger alles weleens meegemaakt. Neem die ene keer, toen bij een festival een ex-gedetineerde op hem afstapte. „Hij zei: ‘Gelukkig kom ik jou tegen en niet die collega van je. Die had nu in de vijver gelegen.’”
Een andere bewaarder, eind veertig, legt uit dat hij duidelijke afspraken heeft gemaakt met z’n familie als ze samen op pad zijn. Als hij zegt dat ze moeten doorlopen, weten ze dat de cipier iemand heeft gezien die hem kent. Een derde bewaarder, begin veertig, herkent dat. Wij kijken altijd over onze schouder, zegt hij.
NRC heeft de namen van de drie cipiers, die zelfs niet alleen met hun voornaam in de media willen. Gedetineerden lezen mee en de Dienst Justitiële Inrichtingen (DJI) heeft liever niet dat ze met de pers praten. Op de werkvloer wordt DJI ook wel verbasterd tot ‘Dek Jezelf In’, zegt een van hen ietwat gekscherend.
De drie mannen zijn erg aangedaan door wat met hun collega in Amsterdam is gebeurd. Ze doelen op de dood van de 61-jarige gevangenbewaarder Marcel, die vorige week vrijdag op een vol terras in Amsterdam-Noord werd doodgeschoten in bijzijn van z’n familie. De 37-jarige schutter Amin D. had vastgezeten in de gevangenis in Zaanstad, waar Marcel werkte, zo bevestigde het Openbaar Ministerie woensdag.
Bedreigingen, scheldkanonnades, vechtpartijen: de drie bewaarders hebben het allemaal meegemaakt. „Je hebt met bijzondere mensen te maken”, vertelt de zestigjarige gevangenismedewerker uit het noorden van het land. „En die komen samen in een groep. Wat gebeurt er als iemand met levenslang moet zitten met een veroordeelde tbs’er die eerst z’n gewone straf uit moeten zitten? Die dynamiek is ook voor ervaren bewaarders soms onvoorspelbaar en gevaarlijk. Ik ben bedreigd met een mes en heb zelfmoorden meegemaakt.”
Al jaren kampt het gevangeniswezen met een waslijst aan problemen: personeels- en cellentekorten, verouderde ict-systemen en gebouwen. Maar moeizaam worden die punten aangepakt, omdat de DJI structureel geld tekortkomt.
Oud-staatssecretaris Ingrid Coenradie (Gevangenis, PVV) riep in 2024 al ‘code zwart’ uit. Tevergeefs eiste ze honderden miljoenen extra voor het gevangeniswezen. Door het cellengebrek aan cellen, mede door een personeelstekort, besloot ze gedetineerden twee weken eerder vrij te laten. Een onder rechtse partijen omstreden maatregel.
Ook de vakbonden FNV en CNV waarschuwen al jaren voor een te hoge werkdruk. Ontevreden gevangenismedewerkers verlaten het beroep snel, met hoge uitstroom tot gevolg. Wervingsacties hebben weinig effect. Inmiddels is het code ‘gitzwart’, vertelt een van de drie bewaarders en komt de heilige drie-eenheid van het gevangeniswezen in gevaar: orde, rust en veiligheid.
De penitentiaire inrichting in Zaanstad.
Met 150 miljoen euro extra denkt het kabinet het cellentekort te kunnen oplossen. Die som valt in het niet bij het bedrag van 900 miljoen euro, dat de DJI zegt nodig te hebben om de boel weer op orde te krijgen.
Onderwijl wil staatssecretaris Claudia van Bruggen (Gevangeniswezen, D66) korte straffen versoberen met minder bezoekuren en minder tijd buiten de cel, zo schreef ze voor de zomer aan de Tweede Kamer. Ook wil ze gevangenen die een ‘beperkt risico vormen’ minder beveiligen. Die kunnen dan overdag met een enkelband naar hun werk of school. Hierdoor zou er minder personeel nodig zijn.
Het gevangeniswezen zelf rekent alvast op 30 procent minder personeel in de komende tien jaar, bleek uit een interne presentatie door de gevangenisleiding deze zomer, die in handen is van NRC.
„Wij gaan deze crisis niet oplossen zonder het personeel”, zei Pro-Kamerlid Fatihya Abdi echter tijdens een debat vorige week donderdag. „Daarom vind ik het niet uit te leggen dat er allemaal extra taken bijkomen, de situatie steeds erger wordt, maar het salaris hetzelfde blijft”, aldus Abdi. ”We hebben geconstateerd dat een bewaarder niet hetzelfde werk doet als iemand bij de Belastingdienst”, zei ze ook.
Staatssecretaris Van Bruggen beloofde tijdens het debat „in gesprek te gaan” met minister Pieter Heerma (Binnenlandse Zaken, CDA) over het salaris en de taken van de gevangenbewaarders.
De vakbond vreest dat de hervormingen de druk op het personeel alleen maar verhogen. „Het werk is zwaarder geworden, maar medewerkers zien dat niet terug in hun salaris”, vertelt FNV-bestuurder Jantien Oving. De FNV bepleit dat gevangenbewaarders standaard hoger worden ingeschaald.
Stapsgewijs heeft het personeel de afgelopen vijftien jaar meer taken gekregen. Eerder mochten gevangenen een derde van hun straf buiten de cel uitzitten, maar dat is veranderd met de invoering van de Wet straffen en bescherming in 2021. Hierdoor kunnen ze maximaal twee jaar eerder vrijkomen, míts ze zich goed gedragen. Aan medewerkers de taak om over dit gedrag te rapporteren.
Die extra taak legt meer druk op cipiers. „Aan de ene kant moet ik een mentor zijn, een soort sociaal werker, om gevangenen op het goede pad te houden. Aan de andere kant moet ik rapporteren”, zegt de bewaarder van eind veertig. „En als ik iets opschrijf wat ze in vertrouwen hebben verteld en waardoor ze misschien langer in de cel moeten zitten, doet dat natuurlijk pijn. Het is een tegenstrijdige rol.”
Daarnaast is het type gevangene de afgelopen jaren veranderd. Er worden veel meer mensen met complexe mentale problematiek en verslavingen vastgezet. Of zoals de zestigjarige cipier het omschrijft: „Die flink aan de medicatie zitten.”
Destijds staatssecretaris Ingrid Coenradie (Justitie en Veiligheid, PVV) en Mark van Reeven, directeur van JC Zaanstad, tijdens een bezoek aan de gevangenis.
Ook bevinden zich onder de gevangenen steeds meer tbs‘ers vanwege lange wachtlijsten bij de klinieken. Zij hebben meer aandacht en zorg nodig, zegt de medewerker van midden veertig. Dat kost meer tijd.
„Je moet oog hebben voor de mens achter de gedetineerde en wat verschillende persoonlijkheden betekenen voor de dynamiek in een groep”, zegt hij. „Maar we hebben steeds minder tijd om dat mentoraat goed uit te voeren door de personeelstekorten. Dat leidt tot een vicieuze cirkel: minder tijd geeft meer spanning onder gedetineerden, wat de druk op bewaarders verhoogt, wat weer leidt tot meer ziekmeldingen en nóg grotere tekorten.”
De gewelddadige dood van hun collega Marcel is dan ook een schok, maar „geen verrassing”, vertelt de zestigjarige cipier. „Ik zie de agressie richting collega’s en mij toenemen.” Dat komt vooral door het type gevangene, maar ook door onervaren personeel, zegt de cipier van eind veertig: „Een gevangene die al jaren zit, kent het hele strafboek uit z’n hoofd. Een medewerker die pas is begonnen, proberen ze zo om hun vinger te winden. Kennis is macht.”
Ook kunnen sommige onervaren collega’s situaties nog niet goed inschatten. Ze moeten vaak binnen een paar weken al aan het werk op de afdeling. „Als er stress in de tent is en roosters niet worden gevuld, zegt de leidinggevende weleens: ‘Ah je loopt al een paar dagen mee, het lukt wel’”, vertelt de zestigjarige cipier.
Voor inwerken is ”eigenlijk geen tijd”. Met alle gevolgen van dien. „Soms escaleren nieuwe collega’s situaties juist”, vertelt de cipier uit het noorden. „Het is dan heel moeilijk om een collega te vertrouwen, wanneer je voor een grote groep staat.” Steeds vaker kiest hij ervoor om meteen op de rode „pieper” te drukken, waarna ander personeel in „no time” te hulp schiet.
De alertheid die de zestigjarige cipier op de werkvloer heeft, neemt hij ook mee naar huis, of naar buiten de deur. In een restaurant weet hij precies waar de deur zit. Ook zit hij „altijd” met de rug tegen de muur, „om overzicht te houden”. „Ik word er doodvermoeid van.”
Dat de staatssecretaris in de Tweede Kamer heeft toegezegd in gesprek te gaan over het hoger inschalen van gevangenismedewerkers, is voor de drie bewaarders niet genoeg. „We kiezen voor dit vak en leven met de risico’s”, zegt de midden veertiger. „Maar tijdens zo’n debat voel ik weinig waardering: en dat gaat echt onder de huid zitten.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie