Maatschappij Een kleine minderheid is bereid het leven op aarde te vernietigen om zijn kapitaal en militaire macht uit te breiden, concludeert Willem Schinkel. De filosofie van Franciscus van Assisi biedt tegenwicht. Hij verwierp eigendom en liet zich leiden door ecologisch bewustzijn.
Wat kunnen we in een tijd van catastrofale klimaatverandering, techno-kapitalisme en militarisme leren van Franciscus, de heilige van Assisi, die achthonderd jaar geleden, op 3 oktober 1226, overleed?
Franciscus, de populairste heilige uit de christelijke traditie, is keer op keer herontdekt. Ongetwijfeld heeft dat in de eerste plaats te maken met het religieuze pendulum, dat op gezette tijden een beweging maakt naar het zuivere evangelie, zoals Franciscus dat predikte. Maar Franciscus is om twee andere redenen ook buiten de katholiek-christelijke orthodoxie een blijvende bron van inspiratie. Ten eerste stond Franciscus voor een gemeenschap zonder eigendom, oftewel voor een communistische levensvorm. Ten tweede is bij hem een ecologisch bewustzijn te vinden, uitgedrukt in liefde voor de hele schepping, voor mensen én dieren, leven én levenloze natuur.
Willem Schinkel is hoogleraar sociale theorie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. In januari verschijnt zijn boek Aarde. Een politieke theologie.
Juist die boodschap slaat aan nu duidelijk is dat het kapitalisme een campagne van planetaire plundering is, waarbij het kapitaal – in de retorische vorm van ‘de economie’, de ‘economische groei’, ‘het concurrentievermogen’, of platweg als de ‘noodzaak’ – telkens voorrang krijgt boven een zorgende verhouding tot de aarde. Zoals de huidige premier illustreert, verdampen zelfs de dunste praatjes over het klimaat in de zomerse hitte zodra machtsposities bezet worden.
Het is dan ook niet het succes van de persoon Franciscus dat blijft inspireren, maar veeleer het wenkend perspectief van waar hij voor stond. De actieve tegenwerking die zijn kijk op de wereld historisch heeft ondervonden van staat en kapitaal is bovendien veelzeggend: wat de macht het meest vreest, is een niet langer door privaat eigendom gevormd leven.
Franciscus en zijn navolgers, de franciscanen, staan symbool voor de ontwikkeling van de westerse wereld: telkens wanneer een levenswijze ontstaat die de macht van het geld en het kapitaal in gevaar brengt, wordt die ingekapseld of onderdrukt.
Die levenswijze is wat tegenwoordig communistisch, ecologisch of ecosocialistisch genoemd wordt. Franciscus’ communisme laat zien dat het negentiende-eeuwse socialisme een late vorm is van wat talloze keren eerder geprobeerd is. Franciscus, zoon van een lakenhandelaar, gaf al zijn bezittingen weg en preekte, van Italië tot Egypte, gekleed in een enkele habijt. Het leven dat hij voorstond was de vita apostolica, het leven in navolging van Jezus. In de definitieve leefregel voor de franciscanen schrijft hij: „De broeders mogen zich niets toe-eigenen, geen huis en geen verblijfplaats, en ook verder niets.” Het samenleven van wat de ‘minderbroeders’ ging heten, moest niet door juridisch eigendom vormgegeven worden.
Want Franciscus onderkent de rol van eigendom en macht in het onrecht in de wereld. Telkens verschijnt de macht als probleem bij Franciscus. Hij waardeert de ondergeschikten, de verschoppelingen, de zieken, de ongeletterden en de armen. De machthebbers, de rijken, en de universiteitsprofessoren ziet hij als probleem. Franciscus volgt Paulus als hij zegt dat „eenieder niet wordt betaald naar zijn machtspositie, maar naar zijn inspanningen” – een idee dat ook in het werk van Karl Marx te vinden is.
De ‘evangelische armoede’ was een ideaal dat al door velen voor Franciscus beleden werd, zoals door de Waldenzen, de humiliati en de katharen. Dat er zoveel armoedebewegingen opkwamen in de twaalfde eeuw, had te maken met de opkomst van een monetaire economie die zorgde voor nieuwe rijken, voor burgers die sociaal mobiel konden zijn, maar toch ook voor gewetensproblemen daaromtrent. Stond het vergaren van rijkdom niet haaks op het geloof? Veel van de vroegste volgelingen van Franciscus kwamen net als hijzelf uit de rijke burgerstand, zoals ook veel prominente socialisten in de negentiende eeuw bourgeois waren.
En hoewel veel armoedebewegingen in de late middeleeuwen onderdrukt werden, nam de kerk Franciscus juist op. Voor de kerk, die hij zelf ook trouw bleef, was dat een manier om grip te krijgen op de armoedebewegingen. Maar Franciscus’ dood bracht al snel verandering. Strenge franciscanen, ‘spiritualen’ genoemd, wensten naar Franciscus’ regel in strikte zin te leven, en verwierpen alle eigendom, vooral het idee dat eigendom een natuurlijk recht was. Paus Johannes XXII, bevreesd dat de kerk hier als grootste bezitter van eigendom door bedreigd zou worden, bestreed de spiritualen door ze te vervolgen en te verketteren, en door te beargumenteren dat eigendom een natuurrecht was. Zelfs Adam en Eva hadden volgens hem reeds in het paradijs wat dominium genoemd werd. Die term, afkomstig uit het Romeinse recht, behelst zowel macht of heerschappij als eigendom.
Zo is het dus in reactie op een communistische levensvorm dat in de westerse traditie voor het eerst het universele idee van de mens als gekenmerkt door natuurrechtelijk eigendom verwoord wordt. In het pauselijke anticommunisme wordt de kiem gelegd voor de liberale politieke theorie. De Engelse filosoof John Locke stelt bijvoorbeeld heel expliciet de introductie van privaat eigendom voor als het vernietigen van gedeeld bezit.
Na de onderdrukking van de spiritualen bleken de overige franciscanen (de ‘conventuelen’) bereid om eigendom te accepteren, en zelfs om te participeren in de inquisitie en later in de kolonisatie van de Amerika’s. Daarmee was het franciscanisme volledig in de kerk geïncorporeerd en was de radicaliteit van de franciscaanse boodschap verdwenen.
Maar nooit geheel. Franciscus blijft herontdekt worden als een lichtend voorbeeld. Bijvoorbeeld in de ecologische beweging die in de tweede helft van de twintigste eeuw opkwam. In het kapitalisme mag de aarde dan als spiritueel dood gezien worden, en dus als vrijelijk te gebruiken en te vergiftigen; in Franciscus’ boodschap is de verstrengeling van al het leven met de aarde glashelder.
Voor Franciscus ging het afzweren van eigendom gepaard met een liefdesideaal dat heel de aarde omvat. Zijn liefde voor de gehele schepping krijgt een lyrisch hoogtepunt in zijn Zonnelied (1224). Nadat de radicaalste voorschriften van de aanvankelijke leefregel van zijn orde al waren afgezwakt door pauselijke machtspolitieke overwegingen, is het Zonnelied een declaratie van een radicaal ecologische visie op wat Franciscus „zuster moeder aarde” noemt. De latere paus Franciscus zou die term overnemen in de encycliek Laudato Si’ (2015). Net als in de klimaatstrijd van veel oorspronkelijke bewoners staan in een franciscaanse visie zorg voor en verwevenheid met de aarde tegenover winstgedreven extractie.
Want liefde voor de schepping en het afwijzen van eigendom hangen voor Franciscus samen. De ongebreidelde toe-eigening van de aarde voor menselijke doeleinden leidt in zijn visie tot de zonde. Tegenwoordig zouden velen wellicht eerder zeggen: die toe-eigening zet de aarde zelf op het spel.
Dat is de situatie waarin wij ons bevinden. Een kleine minderheid is bereid het leven op aarde te vernietigen om zijn kapitaal en militaire macht uit te breiden. Vandaar dat die minderheid openlijk fantaseert over de kolonisatie van de ruimte en over een ‘Plan B’ met afgelegen bunkers en vliegvelden om ver weg van de vergiftigde massa’s de zelfgefabriceerde apocalyps uit te zitten. Franciscus geeft inspiratie voor een beweging wég van vergiftiging van de aarde, weg van militarisering, weg van eigendom en kapitaal.
In de publieke theologie is tegenwoordig de conservatieve reflex van een beroep op ‘deugden’ te horen. Een franciscaanse inspiratie gaat verder: niet de individuele deugd van de matiging, maar bijvoorbeeld de onteigening van fossiele industrie wordt denkbaar. Deugden redden mens noch aarde, want ze bieden, voorbij apolitiek gemoraliseer, geen oriëntatie op het beëindigen van de planetaire plundering. Van geloof en theologie kan meer uitgaan dan een vrijblijvende zwijmelachtige vroomheid.
De kerk is gebouwd op de radicaalste grond. Die wordt te vaak vergeten, precies omdat de kerk de plaats ervan bezet en zo de radicale grond aan het zicht onttrekt. Bijvoorbeeld door de persoon Franciscus heilig te verklaren maar de radicale kern van de franciscaanse boodschap te vergeten. De ware erfgenamen van Franciscus stonden op de barricades van de Parijse Commune, ze strijden voor het behoud van de Amazone en tegen de fossiele industrie. Soms verruilen ze het kruis voor een XR. Soms zijn ze oorspronkelijke bewoners die in hun dekoloniale strijd, misschien zonder ooit van Franciscus gehoord te hebben, de beste herinnering aan zijn voorbeeld bewaren.
Er is niets ‘economisch noodzakelijks’ aan een wereld van razende uitstootmachines, vergiftiging van grond en atmosfeer, de dwang tot uitbuitende arbeid of de genetwerkte overcodering van het leven door ‘AI’. De eenvoud van Franciscus is geen roep ‘terug te gaan naar de middeleeuwen’, zoals de retorische repliek soms luidt – alsof een leven zonder smartphones, verkeersfiles en bewapening dat zou betekenen.
Het is een inspiratie voor een gedeeld leven waarin niet langer de mogelijkheid bestaat dat de vergiftiging van de aarde het verdienmodel van de enkelen vormt. Waarin de lege retoriek van de redelijkheid van het ‘bewapenen voor vrede’ tegemoet getreden wordt met de spot en de dienstweigering die het verdient. En waarin het risico absurd gevonden te worden omarmd wordt, nu het meest absurde normaal geworden is: de massale vergiftiging van de aarde.
Tegenover de geestelijke armoede van de bestaande orde, die niets anders dan tautologische zelflegitimaties te bieden heeft, staat de franciscaanse armoede. Macht en kapitaal zijn terecht bang voor een gedeeld leven, voor werkelijke democratie. Daarom faciliteren ze uiteindelijk altijd liever fascisme dan ecosocialisme. Maar de ervaring van de noodzaak tot de totale ontwapening van de macht en de onteigening van het kapitaal, is al achthonderd jaar niet te onderdrukken.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie