Johannes Vermeer Uit een stilistische analyse van werken van Johannes Vermeer concludeert kunsthistoricus Adriaan Waiboer dat twee aan de 17de-eeuwse meester toegeschreven doeken niet door hem kunnen zijn geschilderd.
Het schilderij ‘De Liefdesbrief’ van Johannes Vermeer tijdens een voorbezichtiging in het Rijksmuseum voorafgaand aan de opening van de tentoonstelling Vermeer in 2023.
Het Rijksmuseum is mogelijk een schilderij van Johannes Vermeer armer. Een van de vier werken die het museum toont onder de naam van de 17de-eeuwse meester, De liefdesbrief, kan volgens kunsthistoricus Adriaan Waiboer niet aan Vermeer worden toegeschreven. Net als een tweede doek dat als Vermeer bekendstaat, Het glas wijn in de Gemäldegalerie van de Staatliche Museen in Berlijn, vertoont De liefdesbrief volgens Waiboer stijlkenmerken die onmogelijk van dezelfde hand kunnen zijn als die van de schepper van werken als De kantwerkster (Louvre, Parijs) of Het melkmeisje (Rijksmuseum Amsterdam).
Het nu bekende, kleine oeuvre van Johannes Vermeer (1632-1675) wordt doorgaans geschat op 34 werken. Adriaan Waiboer, voormalig hoofd collecties en onderzoek bij de National Gallery of Ireland in Dublin, die nu werkt aan een boek over Vermeer, publiceerde zijn twijfels over twee schilderijen onlangs in het serieuze, peer-reviewed, online tijdschrift Journal of Historians of Netherlandish Art.
Het glas wijn, het werk in Berlijn, dat zich daar sinds 1901 bevindt, toont een interieur met een aan tafel zittende vrouw die een glas wijn drinkt, en naast haar een staande man. De liefdesbrief, sinds 1892 in het Rijksmuseum, stelt een binnenkamer voor met een zittende vrouw die zich richt tot een staande dienstmeid die haar kennelijk zojuist een brief heeft overhandigd. Het schilderij werd in 1971 tijdens een tentoonstelling in Brussel gestolen en zwaargehavend weer teruggevonden.
Uit gedetailleerde bestudering van de twee schilderijen en vergelijkingen met werken die hij als authentieke Vermeers beschouwt, concludeert Waiboer dat er soms opvallende onderlinge verschillen zijn. Vooral ‘passages’, zoals voorwerpen, lichaamsdelen of lappen stof, die er op verschillende schilderijen vergelijkbaar uitzien, blijken bij nadere beschouwing soms op sterk uiteenlopende manieren te zijn geschilderd.
Het gesluierde hoofd van de wijn drinkende vrouw in Berlijn steekt bijvoorbeeld opvallend vlak af tegen dat van het melkmeisje in Amsterdam, met een bijna tastbare suggestie van volume en vlezigheid. Ook de bovenkleding van de meid in de De liefdesbrief maakt een plattere indruk dan dezelfde, maar door verfbehandeling en lichteffecten veel levendiger geschilderde buis van de meid in Schrijvende vrouw met dienstbode (Dublin, National Gallery).
Een opengeslagen muziekboek in Het glas wijn heeft notenbalken als dichtgelopen zwarte strepen, terwijl Vermeer in een ander schilderij van een musicerende vrouw (Onderbreking van de muziek, New York, Frick Collection) alle noten in haar partituur afzonderlijk neerzette.
Het is maar een greep uit de vele vergelijkingen waaruit Waiboer concludeert dat De liefdesbrief en Het glas wijn niet door Vermeer zijn gemaakt, maar pastiches of navolgingen zijn door schilders uit diens atelier of omgeving. In een Teams-gesprek vertelt hij hoe zijn werkwijze voor een belangrijk deel bestaat uit kijken, maandenlang, bijna letterlijk als dagtaak. En dan gaat het niet alleen om de originelen in musea, maar ook om afbeeldingen op de computer. Sinds een jaar of tien worden het aloude kunsthistorische kennerschap en het visuele geheugen van de onderzoeker enorm geholpen door de mogelijkheden van digitale fotografie en hoge-resolutieopnames.
De bewondering voor Vermeer als kunstenaar is er bij de onderzoeker alleen maar door gegroeid, bij het zien van bijvoorbeeld de rustige, weloverwogen manier waarop die zijn verfstreken aanbracht, soms op een van dichtbij bekeken bijna abstracte manier met behulp van uiterst zorgvuldig geplaatste kleine verfstippen. Waiboer baseert zijn revisie van Vermeer op dit beeld van een consistent hoog niveau in het werk van een uitzonderlijk getalenteerde kunstenaar.
Aan de oeuvres van grote kunstenaars wordt notoir gemorreld, soms met nieuwe toeschrijvingen als gevolg. Minder vaak dan nieuwe toeschrijvingen worden algemeen aanvaarde tenaamstellingen van schilderijen in eerbiedwaardige musea betwijfeld. Daarbij komen bijna als vanzelf reputaties, emoties en soms financiële consequenties in het geding die zich lastiger laten pareren dan opwinding over een ‘nieuwe’ oude meester.
Als reactie op de bevindingen volstaat de Berlijnse Gemäldegalerie met een standaardverklaring die benadrukt dat het onderzoek zich beperkt tot visuele analyse van het werk op zaal en afbeeldingen ervan. Het museum acht het onmogelijk om over de toeschrijving een definitief oordeel te vellen zonder „diepgaande bestudering van het origineel die rekening houdt met de staat van conservering en de relevante kunsttechnologische gegevens”.
Pieter Roelofs, hoofd beeldende kunst van het Rijksmuseum en direct betrokken bij de Vermeerexpositie in het museum (2023), gaat per telefoon uitvoeriger in op deze „steen in de vijver”. Ook hij ziet vooralsnog geen reden de toeschrijving van De liefdesbrief aan te passen, en ook hij benadrukt de manier waarop het museum tegenwoordig onderzoek naar kunstobjecten uitvoert. Naast de kunsthistoricus, is daar altijd een restaurator en een natuurwetenschapper bij betrokken, relevant voor De liefdesbrief die door de beschadiging na de diefstal van 55 jaar geleden onvermijdelijk de sporen draagt van een uitvoerige restauratie.
Roelofs spreekt ook waardering uit voor nieuw, kritisch onderzoek. Maar het beeld dat het Rijksmuseum heeft van „het concept Vermeer” is anders: niet een onfeilbare kunstenaar als ideaal referentiepunt, maar een veelzijdig schilder die ieder werk op een andere manier benadert. Daarbij kan hij tegenstrijdigheden, zoals een disproportionele hand hier of ontbrekende schaduw daar, soms gewoon laten voor wat ze zijn. Roelofs benadrukt dat het nieuwe onderzoek is gedaan „door een fantastische observator die ons naar Vermeer laat kijken door een nieuwe lens. Dat is een cadeau aan de kunstenaar en zijn publiek”.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie