Democratie in Israël Israël gaat naar de stembus. Die democratie geldt niet voor wie in bezet gebied leeft. Maar ook binnen Israël verzwakt de regering bewust de democratische beginselen. „Als we hier bij de komende verkiezingen geen einde aan maken, zijn we verloren.”
Aanhangers houden portretten omhoog van de Israëlische premier Benjamin Netanyahu tijdens een verkiezingsbijeenkomst van de Likoed-partij in Tel Aviv.
Een commissie in de Knesset besloot onlangs om alle Palestijnse partijen in Israël uit te sluiten van deelname aan de parlementsverkiezingen van 27 oktober. Volgens critici was dit een racistische en politiek gemotiveerde zet, maar de rechtse meerderheid in het Israëlische parlement stelt dat deze partijen het bestaan van Israël als Joodse en democratische staat ontkennen en/of Hamas steunen. Vrijdag oordeelde het Hooggerechtshof dat de partijen toch mogen meedoen.
Het staat niet op zichzelf. The Israel Democracy Institute (IDI), een onderzoeksinstituut dat zich ten doel stelt om de fundamenten van de Israëlische democratie te versterken, constateert keer op keer dat die fundering juist afbrokkelt. Het is evenmin een natuurverschijnsel; de extreemrechtse regering onder leiding van premier Benjamin Netanyahu verzwakt de democratie bewust.
Een democratieonderzoeksproject van de Universiteit van Göteborg noemt Israël sinds twee jaar geen ‘liberale democratie’ meer; het is nu slechts een ‘electorale democratie’. Kiezers mogen er weliswaar naar de stembus, maar democratische verworvenheden als een sterke rechtsstaat, een scheiding der machten en bescherming van minderheden staan er stevig onder druk.
Twee maanden geleden kwam het IDI met een ‘Overzicht van de belangrijkste maatregelen om de democratie in Israël te verzwakken’. Een greep: de regering wil meer invloed op de benoeming van rechters en trekt zich steeds minder aan van wat juridische adviseurs en rechters haar opdragen. De doodstraf is ingevoerd, uitsluitend voor Palestijnen. En kritische ngo’s met buitenlandse subsidies worden als buitenlands agent bestempeld. Zij krijgen flinke belastingen opgelegd; wie zich van kritiek op de staat onthoudt, krijgt belastingkorting.
Een van de maatstaven van een gezonde democratie is dat de pers er ongebreideld haar werk kan doen. Op de wereldwijde persvrijheidsranglijst van de ngo Reporters Without Borders staat Israël 116de van de 180.
In Gaza heeft Israël sinds 7 oktober 2023 ruim tweehonderd Palestijnse journalisten gedood; bij een deel is sprake van doelgerichte aanvallen. Palestijnse journalisten op de bezette Westelijke Jordaanoever en in Israël worden geregeld opgepakt en gevangengezet, of gehinderd in hun werk. Bovendien blokkeert Israël al drie jaar de toegang van buitenlandse journalisten tot Gaza.
Ook de journalistiek in Israël zelf staat onder druk. „Er is een stortvloed geweest aan wetsvoorstellen gericht tegen de media”, zegt Anat Saragusti, hoofd van de afdeling persvrijheid van de Vakbond van Journalisten in Israël, telefonisch vanuit Tel Aviv. Met de ‘Al Jazeera-wet’ kan de regering bijvoorbeeld buitenlandse media in Israël sluiten die een gevaar zouden vormen voor de staat, zegt Saragusti. „Dat is een zeer ruime definitie.”
Daarbij legde de regering economische sancties op aan de progressieve krant Haaretz, vanwege haar kritische berichtgeving. Deze week klaagde Netanyahu diezelfde krant, samen met twee andere media, aan wegens berichtgeving over waarschuwingen die de premier had gekregen over 7 oktober – en heeft genegeerd.
De premier maakt media „al jaren zwart en noemt ze paniekzaaiers en leugenaars”, zegt Saragusti. „Ondertussen steken regeringsleiders veel geld in reclame op Kanaal 14, dat volledig aansluit bij hun standpunten en zich voornamelijk bezighoudt met het verspreiden van complottheorieën, leugens en propaganda.”
Volgens de vakbondsleidster is „zelfcensuur in de maak” in Israël – vooral in de politieke verslaggeving. Is het land, als het op de persvrijheid aankomt, nog wel een democratie te noemen? „Als je het mij vraagt: nee”, zegt Saragusti. „Als we hier bij de komende verkiezingen geen einde aan maken, zijn we verloren.”
Een andere graadmeter voor het democratische gehalte is gelijke behandeling van iedereen voor de wet. Palestijnen in Israël, een vijfde van de bevolking, worden structureel gediscrimineerd en als tweederangsburgers behandeld. Zo nam Israël in 2018 een wet aan waarmee Joodse suprematie werd verankerd in de wet. Het Arabisch verloor zijn status als officiële taal.
Niet voor niets spreken mensenrechtenorganisaties Human Rights Watch, Amnesty International en B’Tselem van een situatie van apartheid – niet alleen in bezet Palestijns gebied, maar ook in Israël zelf. Adalah, een organisatie die opkomt voor de rechten van de Palestijnse minderheid in Israël, spreekt van Israëls „geïnstitutionaliseerde beleid van segregatie, discriminatie, onderdrukking en controle van Palestijnen op alle gebieden van het leven”.
Israëlische militairen nemen hun posities in tijdens een operatie in Nablus op de Westelijke Jordaanoever.
De vraag of Israël een democratie is „reikt verder dan zijn rol als bezettingsmacht”, benadrukt Suhad Bishara, juridisch directeur van Adalah. „Israël schendt de fundamentele kern van democratische waarden.” Na 7 oktober 2023 zag haar organisatie een „nieuwe golf van anti-Palestijnse wetten”.
Bishara noemt een hele reeks schendingen. Er is een duidelijke poging om bezet Palestijns gebied verder te annexeren. Palestijnen in Israël kunnen stemmen, maar er wordt voortdurend gepoogd om hun dit recht te ontnemen, en het geldt sowieso niet voor Palestijnen in het illegaal door Israël geannexeerde Oost-Jeruzalem.
Palestijnse steden in Israël, zegt ze, worden budgettair structureel achtergesteld. Probeer daarbij als Palestijnse inwoner van Israël maar niks over Gaza te zeggen: „De vrijheid van meningsuiting voor Palestijnen is zeer beperkt en openlijke uitingen van kritiek op Israëls genocide in Gaza worden onderdrukt.”
Je kunt je afvragen, zegt Erella Grassiani, of het überhaupt wel samengaat dat Israël zegt „Joods en democratisch” te zijn. De Nederlands-Israëlische antropoloog, verbonden aan de Universiteit van Amsterdam, doet al jaren onderzoek naar het land waar ze veel familie heeft wonen.
Als je de vraag wilt beantwoorden of Israël een democratie is, maakt het nogal uit of je de bezette gebieden meerekent. Doe je dat niet, zegt Grassiani, dan ziet het er nog redelijk uit. „Maar dit geeft geen goed beeld. Miljoenen Palestijnen leven onder Israëlische controle in bezet gebied. Zij kunnen niet stemmen op wie hen controleert; hun Joodse buren in de illegale nederzettingen kunnen dat wel. En ook in Gaza bepaalt Israël vrijwel alle componenten van het dagelijks leven van de Palestijnse inwoners.”
Een gewapende Israëlische kolonist staat naast een kinderwagen met een Israëlische vlag, vlak bij de grens tussen Israël en Gaza.
Grassiani mist zelfreflectie bij haar landgenoten. Vrijwel alle Israëliërs, ook de links-liberale inwoners van Tel Aviv, zijn er heilig van overtuigd dat hun land een democratie is. Kritiek op dat democratische gehalte willen ze simpelweg niet horen, is haar ervaring.
In 2023 gingen tienduizenden Israëliërs de straat op voor behoud van de democratie, omdat de regering-Netanyahu de onafhankelijke rechtspraak wilde aantasten. Grassiani: „Toen ineens raakte het de Joodse Israëliërs zélf. Als de democratie alleen voor anderen beperkt is, kun je als Joodse Israëliër rustig leven.”
Maar de meesten denken niet over ‘de ander’ na, constateert de antropoloog. De afbrokkelende democratie heeft bovendien een zelfversterkend effect: „Veel Israëliërs weten echt niet op welke manieren de Palestijnen beknot worden. Media en politici hebben het er immers amper over.”
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie