Inheemse Brazilianen vrezen dat hun land opnieuw een Bolsonaro als president kiest bij de verkiezingen die zondag beginnen, te weten zoon Flávio. Dus zetten ze alles op alles om zelf meer zetels in het parlement te krijgen. ‘Flávio streeft de vernietiging van de inheemse volken na.’
is correspondent Latijns-Amerika van de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad.
‘Flávio Bolsonaro is een wredere versie van zijn vader.’ Vanda Witoto wil er liever niet aan denken, toch is het een scenario waar de inheemse kandidaat voor het Braziliaanse parlement rekening mee moet houden. Brazilië zou deze maand zomaar opnieuw een Bolsonaro als president kunnen kiezen. Witoto: ‘De inheemse volkeren zijn enorm bezorgd.’
Witoto is een van bijna tweehonderd inheemse Brazilianen die komende zondag tijdens de verkiezingen meedingen naar een zetel in het Nationaal Congres en in de parlementen van de 27 deelstaten. Ze gaat op voor een van de 513 zetels in de Câmara dos Deputados, de Braziliaanse Tweede Kamer.
Dit weekeinde vindt niet alleen de eerste ronde plaats van de presidentsverkiezingen, die worden gedomineerd door tegenpolen Flávio Bolsonaro (45), zoon van de extreemrechtse ex-president Jair Bolsonaro, en de zittende linkse president Luiz Inácio Lula da Silva (80). De grootste democratie van Latijns-Amerika kiest ook zo’n 1.600 landelijke en regionale volksvertegenwoordigers.
Dit keer willen inheemse Brazilianen niet langer aan de zijlijn staan, zegt Witoto telefonisch vanuit Amazonestad Manaus, haar thuisbasis. ‘Inheemse politieke vertegenwoordiging is fundamenteel’, stelt ze. ‘In het Congres probeert op dit moment 80 procent van de politici onze inheemse rechten te verzwakken. Onze levens lopen gevaar.’
Nooit eerder deden er zo veel inheemse kandidaten mee aan de verkiezingen als dit jaar. De inheemse participatie valt met een kleine tweehonderd kandidaten nog steeds in het niet bij de bijna 21 duizend niet-inheemse deelnemers, maar de trend toont een nieuw inheems zelfbewustzijn: om zichzelf te beschermen willen inheemse Brazilianen meebeslissen op alle politieke niveaus.
Zoals Witoto zegt: er staan levens op het spel. Ook nadat Lula in 2022 nipt Bolsonaro had verslagen en prioriteit gaf aan de bescherming van inheemse volkeren en het Amazonewoud, probeerde een omvangrijk rechtsconservatief politiek blok in de afgelopen jaren milieuwetgeving af te breken en inheemse landrechten in te perken. Inheemse stemmen moeten worden gehoord in de parlementen, vindt de inheemse beweging.
Deze week, in de laatste dagen van de campagne, sprak de Volkskrant telefonisch met vijf inheemse kandidaten en twee inheemse leiders verspreid door Brazilië, van het Amazonewoud dat zich uitstrekt tot aan de noordelijke grens met Venezuela, Guyana en Suriname, tot het conservatieve boerenland in het zuiden.
Ze zijn tegelijkertijd strijdbaar en diep verontrust. Bij een herverkiezing van Lula hebben ze goede hoop dat ze vanuit het Congres met een grotere inheemse vertegenwoordiging de inheemse agenda kunnen aanjagen: zorg en onderwijs op de meest afgelegen plekken, erkenning van inheemse gebieden, bestrijding van illegale land- en mijnbouw, bescherming van het regenwoud.
Maar Lula is niet verzekerd van winst. Peilingen voorspellen een eerste ronde zonder winnaar (waaraan ook een handvol andere centrumkandidaten deelneemt) en een extreem spannende tweede ronde op 25 oktober. Er is sprake van empate técnico, zeggen de grote peilers van Brazilië: statistisch gezien liggen de electorale voorkeuren te dicht bij elkaar om een favoriet aan te wijzen.
Flávio Bolsonaro kan dus winnen. Het scenario is voor inheemse Brazilianen haast te duister om onder ogen te komen. ‘Het politieke project van Flávio Bolsonaro streeft feitelijk de vernietiging van de inheemse volkeren na’, zegt Dinamam Tuxá, een van de leiders van Articulação dos Povos Indígenas do Brasil (Apib), de landelijke koepel van inheemse organisaties en drijvende kracht achter de inheemse politieke campagne. ‘Wat we dan zullen beleven, zal veel lijken op de (Portugese, red.) invasie van Brazilië.’
De inheemse beweging is zich politiek gaan organiseren door de verkiezingswinst van Bolsonaro’s vader Jair, in 2018. Die zette de sloopkogel in verworven rechten en in instituties die de kwetsbaarsten beschermden tegen oprukkende legale en illegale land- en mijnbouw. Inheemse Brazilianen zagen hoe het Amazonewoud om hen heen werd omgehakt, afgebrand, vervuild en overgenomen door criminelen. Plots zetelde hun schrikbeeld in het presidentieel paleis. ‘De indiaan evolueert en is steeds meer een mens zoals ons’, zo spuide de president zijn racistische ideeën.
Jair Bolsonaro zit sinds september vorig jaar een decennialange gevangenisstraf uit voor het beramen van een staatsgreep, maar voor de inheemse volkeren is het gevaar niet geweken. Bolsonaro schoof zijn 45-jarige zoon en senator Flávio naar voren om een tweede Bolsonaro-termijn binnen te slepen.
‘Zijn politiek raakt niet alleen ons’, waarschuwt de inheemse leider Tuxá, behorend tot het Tuxá-volk uit het noordoosten van Brazilië. ‘De hele wereld zal het voelen wanneer de Amazone wordt vernietigd en de aarde nog verder opwarmt.’
Daarom is de hoop van de inheemse volkeren gevestigd op Lula, de sociaaldemocraat die na een eerdere termijn tussen 2003 en 2011 in 2023 opnieuw aan de macht kwam. Hij beperkte de ontbossing, benoemde een inheemse minister aan het hoofd van een nieuw ministerie voor inheemse volkeren en gaf landrechten aan meerdere volkeren die daar decennialang voor streden. Nu gaat de 80-jarige president op voor een vierde en, zo beloofde hij, laatste termijn.
Maar hoezeer Lula zich ook een bondgenoot van de inheemse strijd heeft getoond, voor de inheemse beweging is de tijd van vertrouwen op de goede bedoelingen van een progressieve witte politicus voorbij. ‘We moeten zelf plekken bezetten waar besluiten worden genomen’, zegt Tuxá.
Iemand die dat vroeg doorhad, is mensenrechtenadvocaat Joenia Wapichana. Ze deed met succes mee aan de verkiezingen van 2018 en werd de eerste inheemse vrouw in het parlement, ruim dertig jaar nadat Mário Juruna als eerste inheemse man was doorgedrongen tot het Congres. Juruna werd beroemd vanwege zijn cassetterecorder waarmee hij alles opnam wat witte politici zeiden.
Wapichana merkt dat ze een rolmodel is voor inheemse Brazilianen, vertelt ze telefonisch vanuit haar noordelijke deelstaat Roraima, waar ze op campagne is om opnieuw een zetel te bemachtigen, na een eerste mandaat tot 2023. ‘Ik ontmoet meisjes die de naam Joenia kregen. Ze zeggen: ‘Ik wil advocaat worden, ik wil net als jij de politiek in.’’
In het Amazonewoud trekt ze langs inheemse gemeenschappen. Hier moet ze kiezers voor zich winnen, want in het federale Brazilië bestaat het landelijke parlement uit lokaal gekozen vertegenwoordigers.
‘Als inheemse volkeren hebben we grote zorgen, ongeacht welke regering aantreedt’, zegt Wapichana, die uitkomt voor Lula’s arbeiderspartij PT en in de afgelopen jaren het nationale inheemseninstituut Funai leidde, dat bijna geheel was uitgekleed door Bolsonaro. Ze noemt het cruciaal dat er zo veel mogelijk inheemse politici worden verkozen.
De afgelopen jaren zag ze een ruime rechtse vertegenwoordiging in het Congres milieuwetgeving versoepelen en linkse wetsvoorstellen traineren. ‘Plannen die het leven verbeteren, worden voortdurend gedwarsboomd.’ Toen ze parlementariër was ten tijde van Bolsonaro haalde een rechts voorstel om inheemse landrechten in te perken het nog niet. ‘In 2023 (tijdens Lula’s presidentschap, red.) werd het binnen een jaar aangenomen.’ Lula moest de wet via een presidentieel veto afschieten.
Nu maakt ze zich zorgen over de wereldwijde honger naar zeldzame aardmetalen. ‘Mensen van buiten hebben interesse in de mineralen in onze inheemse gebieden.’ De geschiedenis blijft zich herhalen zolang inheemse territoria niet beschermd zijn door stevig verankerde landrechten. President Lula zette stappen op dat terrein, maar de procedures voor erkenning van de gebieden duren vaak jaren.
Elders in het land, in de noordoostelijke deelstaat Ceara, zit Weibe Tapeba met een verentooi op schoot op de bijrijdersstoel van zijn campagneauto. Zijn team filmt hem terwijl hij telefonisch de Volkskrant te woord staat. Elke campagneactiviteit wordt razendsnel gedeeld met zijn 38 duizend Instagramvolgers. ‘Ruim 70 procent van het Congres bestaat uit rijke boeren en ondernemers’, zegt Tapeba, ook van Lula’s PT-partij. ‘Wij hebben slechts drie inheemse vrouwen in het parlement.’
Tapeba was eerder gemeenteraadslid in de stad Caucaia en doorkruist nu zijn thuisstaat op jacht naar zijn eerste parlementszetel. Dat er inheemse vertegenwoordiging nodig is, weet hij mede door zijn ervaring als secretaris voor inheemse gezondheidszorg op het ministerie van Volksgezondheid. ‘De inheemse gezondheidszorg was compleet afgebroken en ondergefinancierd.’
Een triest dieptepunt tijdens de Bolsonaro-jaren was de fatale gezondheidscrisis onder de inheemse Yanomami, die te maken kregen met ziekten als malaria die werden meegebracht door illegale goudzoekers die massaal de leefgebieden van de Yanomami binnendrongen. Lula riep de noodtoestand uit en stuurde leger en politie het Amazonewoud in om de indringers te verjagen. ‘Het is ons gelukt om de Yanomami te redden van een genocidaal project’, zegt Tapeba.
Ook op campagne, met een rood-blauwe verentooi op, is Kleber Karipuna. Hij reist met boten en auto’s langs dorpen in de noordelijke deelstaat Amapá, die een grens deelt met Frans-Guyana. Hij is zich ervan bewust dat zelfs met een verdubbeling van het aantal inheemse parlementsleden ‘het Congres nog steeds wordt gedomineerd door anti-inheemsen’.
‘Daarom komen wij ook op voor andere progressieve kandidaten’, zegt hij. ‘Afro-Brazilianen, vrouwen, lhbti’ers, mensen van de beweging voor de landlozen, mensen uit de quilombolas (gemeenschappen van nazaten van ontsnapte slaafgemaakten, red.). Kandidaten die werkelijk het Braziliaanse volk vertegenwoordigen, die hebben we nodig in het Congres.’
Het is hoog tijd dat inheemse Brazilianen posities innemen waar de besluiten vallen, zegt Karipuna. ‘Niet alleen in het Congres en in de regionale parlementen, maar ook in bestuursfuncties. We kunnen niet langer toestaan dat er wordt besloten over onze levens door mensen die onze realiteit niet kennen en onze rechten niet verdedigen.’
Voor inheemse overwinningen is felle strijd nodig, weet de inheemse leider Kerexu van het Guarani-volk. Haar volk leeft niet diep in het Amazonewoud, maar aan de Atlantische kust, omringd door grote landbouwbedrijven en Bolsonaro-kiezers. Kerexu ging de politiek in toen het land van haar volk in 2017 werd geplaagd door criminele binnendringers en haar moeder werd aangevallen. De belagers hakten haar linkerhand af.
Vorig jaar, onder president Lula, boekte het volk een grote overwinning. Na twee decennia actie kreeg Kerexu’s volk erkenning van het natuurgebied Morro dos Cavalos als land van het Guarani-volk. Vorig jaar zette Lula zijn handtekening onder het besluit.
‘Onze strijd duurt al 526 jaar’, zegt Kerexu, die zondag opgaat voor een parlementszetel. ‘Nu hebben we de mogelijkheid om toe te treden tot de politieke plekken, waar besluiten worden genomen, waar wetten worden aangenomen en verworpen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant