Voor het eerst in haar clubgeschiedenis staat de Koerdische club Amedspor bovenaan de Turkse voetbalcompetitie. Het succes komt na jaren van politieke onderdrukking en symboliseert niet alleen het Koerdische verzet, maar mogelijk ook een veranderend Turkije.
schrijft voor de Volkskrant over sport en media. Daarvoor was hij nieuwsverslaggever.
Vlak voordat de spelers van Amedspor zondag 20 september het veld opkomen voor de thuiswedstrijd tegen Besiktas, verschijnt er een levensgroot spandoek op de tribune. Het doek heeft de vorm van een bovenlichaam, gehuld in een groen shirt en een rood vest, de kleuren van de thuisclub. Langzaam maar zeker gaat het vest open en wordt de tekst op het shirt leesbaar. ‘Em Hatin’, staat er in het Koerdisch, vertaald als ‘We zijn gearriveerd’.
Omdat de club vorig seizoen voor het eerst promoveerde naar de hoogste nationale competitie, is het een boodschap die de Koerdische fans van Amedspor maar al te graag verkondigen. Een die na de wedstrijd van vorige week alleen nog maar luider klinkt. Amedspor wist Besiktas namelijk met 3-2 af te troeven, waardoor de club uit het zuidoostelijk gelegen Diyarbakır zich tijdens de interlandbreak zeker twee weken lang de nummer één van de Turkse Süper Lig mag noemen (Galatasaray heeft evenveel punten, maar een slechter doelsaldo).
Met een budget veel kleiner dan grootmachten Galatasaray, Fenerbahçe en Besiktas kan de huidige eerste plek een prestatie van formaat genoemd worden. Een van de mogelijke oorzaken voor het huidige succes van de Koerdische club is dat de grote teams het druk hebben met Europese wedstrijden. Zo speelde Besiktas drie dagen voor de wedstrijd tegen Amedspor nog tegen Marseille.
Hoe dan ook betekent de uitzonderlijke prestatie van de club ‘enorm veel’ voor Koerden binnen en buiten Turkije, vertelt Frederike Geerdink, die als correspondent voor onder meer Het Parool en De Groene Amsterdammer tien jaar in Turkije woonde. Drie jaar daarvan woonde ze in Diyarbakır, de politieke hoofdstad van de Koerden. ‘De club is heel erg onderdeel van de Koerdische identiteit.’ Er zijn volgens haar wel onderlinge verschillen tussen de Koerden in verschillende landen, maar als volk zijn ze één. ‘Als Amedspor wint, wint de Koerdische strijd.’
Al zeker een eeuw lang strijden de Koerden, vandaag de dag verdeeld over een gebied dat zich uitstrekt tot Turkije, Iran, Irak, Syrië en Armenië, voor een eigen staat. Ze hebben een eigen taal en cultuur, maar leven als minderheid in deze landen. Wel zijn er verschillende grote Koerdische onafhankelijkheidsbewegingen, zoals de Koerdische Arbeiderspartij in Turkije, de PKK. Deze is opgericht in 1984 en streeft naar gelijke culturele en politieke rechten voor de Koerden in Turkije. De gewapende vleugel van de PKK wordt door onder meer de Europese Unie en de Verenigde Staten als terroristische organisatie aangeduid.
Waar de Turkse Koerden op politiek niveau worden vertegenwoordigd door verschillende politieke partijen, doet Amedspor dat in de voetbalwereld. Hoewel de voetballers geen Koerden zijn, en het leeuwendeel van de startende elf spelers vaak niet eens de Turkse nationaliteit heeft, bestaat de achterban uit activistische Koerden.
‘De club is buitengewoon politiek en compleet verweven met de Koerdische politieke beweging’, zegt Daghan Irak, een Turks sportsocioloog en schrijver van het boek Football Fandom, Protest and Democracy, over supportersactivisme in Turkije. ‘Ze vertegenwoordigen een zeer militant deel van de Koerdische identiteit.’
Dit in tegenstelling tot Diyarbakırspor, een andere club uit Diyarbakir die de Koerdische identiteit nooit heeft omarmd – en na een faillissement inmiddels in de onderste regionen van het Turkse voetbal acteert. Vóór de ondergang speelde die club wel een aantal seizoenen in de hoogste Turkse competitie, een prestatie waarbij de club volgens Irak een handje geholpen werd door hogerhand.
‘De heersende politieke elite geloofde destijds dat een succesvolle club in de regio de Koerden zou depolitiseren’, aldus Irak, die vertelt over een ‘schandalige’ promotiewedstrijd waarin de politie de tegenstander met traangas zou hebben bespoten en die niet werd uitgezonden op televisie. ‘Allemaal met als intentie om Diyarbakırspor te laten promoveren, wat uiteindelijk ook gebeurde.’
Van die depolitisering in de regio kwam uiteindelijk niets terecht, zeker niet toen het uitgesproken Koerdische Amedspor kwam opzetten. Terwijl de club op het derde niveau in Turkije speelde, veranderde ze in oktober 2014 haar naam van Diyarbakır Büyükşehir Belediyespor naar Amedspor. Amed is de Koerdische naam voor Diyarbakir, waardoor de naam als politiek statement geldt. Na initiële weigering ging de Turkse voetbalfederatie daar uiteindelijk mee akkoord. Sinds de naamswijziging staat de club, die ook speelt in de Koerdische kleuren rood en groen, bij Turkse nationalisten te boek als een symbool voor Koerdisch nationalisme.
Dit werkte als een rode lap op een stier toen een jaar later in Turkije parlementsverkiezingen plaatsvonden. Tijdens die verkiezingen in 2015 leed president Erdogans partij AKP een historische nederlaag; voor het eerst sinds 2002 verloor ze de absolute meerderheid in het parlement.
Oorzaak voor dit verlies was onder meer het succes van de pro-Koerdische partij HDP die voor het eerst de hoge kiesdrempel van 10 procent passeerde en massaal zetels won. Als gevolg ontstond er een politieke patstelling waarin Erdogan alle coalitieonderhandelingen stillegde. Ook lanceerde hij een militaire operatie tegen de Koerden in het zuidoosten van Turkije, waarna een nieuw gewapend conflict tussen de PKK en de Turkse regering uitbrak.
Drie maanden later kreeg Erdogan alsnog de macht door na herverkiezingen in een coalitie te treden met het ultranationalistische MHP, die een harde lijn tegen Koerdische activisten voorstaat. Vanaf dat moment werd het Turkse overheidsbeleid gedicteerd door een sterk anti-Koerdisch sentiment.
‘Bijna tien jaar lang, van 2015 tot grofweg 2024, waren de Koerden en daarmee Amedspor staatsvijand nummer één voor de Turkse overheid en voetbalbond’, legt sportsocioloog Irak uit. ‘Er hing een vijandige atmosfeer tegenover openlijke uitingen van de Koerdische identiteit, aangewakkerd door de media. Zeker een Koerdisch voetbalteam was iets dat de regering actief probeerde te dwarsbomen.’
In deze periode moest Amedspor het als eerste en enige uitgesproken pro-Koerdische club nogal ontgelden. Wekelijks kreeg ze straffen en schorsingen opgelegd door de Turkse voetbalbond, supporters werden regelmatig de toegang tot uitwedstrijden ontzegd en sterspeler Deniz Naki werd in 2018 zelfs levenslang geschorst en voor de rechter gedaagd wegens ‘het steunen van terrorisme’ nadat hij een video deelde waarin hij opriep om deel te nemen aan een protest tegen een militair offensief van Turkije in het noorden van Syrië.
Ook binnen de stadions was de hete adem van het Turks nationalisme voelbaar voor de Koerdische club. Zo nam een uitwedstrijd tegen Bursaspor in 2023 al bij het inspecteren van het veld een gewelddadige wending, nadat de notoir ultranationalistische aanhangers van die club spelers van Amedspor aanvielen. Tijdens de wedstrijd, die gewoon doorgang vond, werden vuurwerk en flesjes gegooid richting de spelers. Zij moesten door agenten met schilden beveiligd worden.
‘Een wanvertoning’, noemt voormalig Turkije-correspondent Geerdink die dag, die volgens haar zeker geen uitzondering vormde. ‘Er is regelmatig sprake van geweld bij uitwedstrijden van Amedspor, zoals het bekogelen van hun spelersbus of van het hotel waar ze overnachten.’
Tegelijkertijd zijn er ook minder zichtbare, maar niet minder heftige provocaties, vertelt Geerdink. ‘Soms houden de fans van de tegenstander als een soort eerbetoon portretten omhoog van Turkse militairen die in de jaren negentig betrokken waren bij verdwijningen van Koerden.’ Ook gebeurt het volgens haar dat op de tribunes afbeeldingen van witte Fiat Toro’s te zien zijn. ‘Dat zijn de auto’s waar de geheime dienst Koerden mee ontvoerde die werden verdacht van steun aan de Koerdische strijd’, aldus Geerdink, die vertelt dat tegen de intimidaties over het algemeen niet wordt opgetreden.
Toch lijkt de houding van de Turkse overheid en voetbalbond richting de Koerdische gemeenschap en voetbalclub wat milder te zijn geworden de laatste jaren. Dat komt doordat de vredesbesprekingen tussen de PKK en de Turkse regering, die in 2015 in duigen vielen, eind 2024 zijn hervat. Dit begon met een handreiking van de Turkse ultranationalistische leider Devlet Bahçeli aan de gevangen PKK-leider Abdullah Öcalan. Hij stelde voor Öcalan vervroegd vrij te laten in ruil voor het neerleggen van de wapens door de PKK. Dit gebeurde in mei 2025, nadat de PKK-leider hiertoe vanuit de gevangenis had opgeroepen.
Vrijwel tegelijkertijd met de ontwapening van de PKK promoveerde Amedspor vorig jaar naar de Süper Lig. Een unicum voor de club, dat volgens sportsocioloog Irak niet volledig toe te schrijven is aan toeval. ‘De voetbalbond is gestopt met het opleggen van beperkingen en lijkt de aanwezigheid van de club te hebben genormaliseerd’, zegt hij. ‘Maar zou er op dit moment een andere politiek klimaat zijn geweest in Turkije, dan zou een uitdrukkelijk pro-Koerdische club als Amedspor niet staan waar het nu staat. Dat kan ik je garanderen.’
Irak wil niet zeggen dat de Turkse regering achter de promotie van Amedspor zit, zoals dat volgens hem bij Diyarbakırspor het geval was. Wel ziet hij dat het succes van Amedspor de coalitie van Erdogan ergens ook goed uitkomt. ‘Dat Amedspor meespeelt in de hoogste Turkse competitie bewijst voor de president dat Turkije een democratische samenleving is, waarin iedereen, dus ook de Koerden, mee mag doen’, aldus Irak. ‘Mochten ze uiteindelijk zelfs Europees gaan voetballen, dan is dat een kans om aan het Westen en Europa te laten zien dat Koerden in Turkije niet worden gediscrimineerd en dat ze het land juist mogen vertegenwoordigen.’
Hoewel dit in feite klopt, is het een valse voorstelling van zaken omdat er van een echte democratie met gelijke rechten voor de Koerden geen sprake is. Zo zitten veel Koerdische leiders en burgemeesters nog vast, is het Koerdisch geen officieel erkende taal en ontbreekt het de Koerden aan lokale en regionale zeggenschap in het centraal bestuurde Turkije. Irak: ‘De Koerden willen niet alleen een eigen voetbalteam, maar vooral gelijke rechten. Dat laatste kun je niet vervangen door het eerste.’
Ook Geerdink geeft aan dat, hoewel de gewapende strijd inderdaad is gestopt, de politieke strijd voortduurt. ‘Ik was er vorig jaar bij in de bergen toen de PKK een ceremonie hield en de wapens symbolisch verbrandde, maar ik zie ook dat de strijd voor meer taalrechten, decentralisatie en een inclusieve grondwet doorgaat.’
Of de huidige vredesgesprekken tussen de PKK en de Turkse regering hiertoe zullen leiden, is volgens haar nog maar de vraag. ‘Het vredesproces is gestoeld op niks en beide partijen hebben diametraal tegengestelde doelen. Zo willen de Koerden een democratisch pluriformer Turkije, terwijl de regering de Turkse hegemonie in stand wil houden.’ Wel zijn er sinds de onderhandelingen geen Turkse militairen en Koerdische strijders meer omgekomen. ‘Het geweld is daarmee gestopt, maar het probleem niet opgelost’, aldus Geerdink.
Ondanks de uitzichtloos ogende vredesonderhandelingen denkt Geerdink dat het succes van Amedspor een opsteker is voor de Koerden in hun strijd. De club doet haar denken aan een van de eerste zinnen die ze leerde in de taal: ‘ez li vir im’. De zin wordt vaak uitgesproken door Koerden die terechtstaan in de rechtszaal en betekent grofweg ‘ik ben hier’. ‘Hoewel de rechtbank Koerdisch niet toestaat, spreken Koerdische verdachten de zin altijd vol trots uit’, aldus Geerdink, die zegt dat er een zekere onverzettelijkheid vanuit gaat. ‘Eigenlijk zeggen ze: wij zijn er als volk, dus wen er maar aan.’
Luister hieronder naar onze podcast de Volkskrant Elke Dag. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant