De jongste aanwinst van dierentuin Artis heeft geen pootjes, staart of slurf. Door een nieuwe installatie van de Deens-IJslandse kunstenaar Olafur Eliasson krijgen bezoekers virtueel toegang tot de diepzee. Ze kunnen de oceaanbodem ervaren tot in hun botten.
is redacteur van de Volkskrant. Ze schrijft onder meer over voedsel en cultuur.
Hoe breng je mensen besef bij van het grootste en ontoegankelijkste natuurgebied op aarde? Kilometers diep en stikdonker: voor een dierentuin is het inzichtelijk maken van het leven op de oceaanbodem geen walk in the park.
Zelfs voor mariene biologen is de diepzee deels onbekend terrein. De druk op 4 kilometer diepte loopt tegen de 380 bar – zoiets als het gewicht van een olifant die op je tenen gaat staan. Artis besloot niettemin een poging te wagen dit terra incognita te ontsluiten voor publiek.
De Amsterdamse dierentuin heeft ervaring met het visualiseren van met het oog niet of nauwelijks waarneembare natuurverschijnselen. In museum Micropia, in 2014 geopend, kunnen bezoekers de wereld verkennen van micro-organismen, zoals bacteriën, virussen en schimmels.
Deze zomer opende Artis een compleet vernieuwd aquarium, waarin behalve vissen en zeedieren uit alle wateren van de wereld, acht nieuwe kunstwerken zijn opgenomen. Om de oceaanbodem ‘boven water’ te halen, een ecologisch cruciaal natuurgebied alleen al vanwege de CO2 die er is opgeslagen, nodigde Artis de Deens-IJslandse kunstenaar Olafur Eliasson (59) uit.
‘Ik geef toe dat ik wat vooroordelen had over een dierentuin’, zegt Eliasson vanuit zijn woonplaats Berlijn in een videogesprek. ‘Maar Artis heeft de omslag gemaakt van een ouderwetse dierentuin waar de mens die naar dieren komt kijken centraal staat, naar een op biodiversiteit en wetenschap gebaseerde presentatie.’ Hij noemt de Afrikaanse pinguïns als voorbeeld: Artis coördineert het Europese programma voor het behoud van deze bijna uitgestorven diersoort.
Eliasson werkt op het snijvlak van kunst, natuur en techniek. Klimaatverandering werd letterlijk tastbaar toen hij reusachtige blokken ijs uit Groenland liet smelten in Europese hoofdsteden. Hij ‘maakte’ een zonsondergang in echte mist, in de grote turbinehal van het Londense museum Tate Modern, en ontwierp een virtuele regenboog waar je doorheen kunt wandelen op een Deens museumdak. Zintuiglijk werk, waarmee hij wereldfaam verwierf, en altijd met een ecologische boodschap.
Voor Artis maakte Eliasson met een team van vijftien medewerkers de installatie Deep seeing currents, die vanaf maandag toegankelijk is voor publiek. ‘Artis erkent dat de uitdaging om de diepzee te laten zien, een uitdaging is van verbeelding, niet van data’, zegt hij.
‘De data kennen we: de druk, de temperatuur, de hoogteverschillen... Maar je hebt verbeelding nodig om het onzichtbare te laten zien, het onhoorbare hoorbaar te maken en het onvoorstelbare voorstelbaar.’
Als locatie kreeg hij de rotonde van het aquarium tot zijn beschikking, een ronde aanbouw van het monumentale aquariumgebouw uit 1881. Eliasson liet eerst inventariseren wat er wél was aan wetenschappelijke data over de diepzee.
‘Het is een doorlopend concert daar beneden’, zegt hij, ‘een symfonie in de duisternis. Walvissen maken prachtige langgerekte geluidsgolven die door de Atlantische Oceaan reizen. Je kunt ijsbergen horen instorten, je hoort tektonische platen die over elkaar schuiven, en door de mens geproduceerde geluiden zoals scheepsmotoren of sonar. Er is mooi materiaal van. Zes geluidsarchieven, waaronder dat van het Koninklijk Nederlands Instituut voor Zeeonderzoek, hebben ons voorzien van prachtige opnamen.’
Zonlicht kan niet doordringen op 1.000 meter en dieper, daar is alleen bioluminescentie, licht van organismen die uit zichzelf gloeien. Eliasson voegde een lichtelement toe om de zogeheten mariene sneeuw te laten zien.
‘Vanuit de bovenste regionen van de oceaan zakt een constante sneeuw van kleine stukje organisch materiaal naar beneden. Het geeft leven aan alles in de diepzee. Ik heb een lichtinstallatie gemaakt die de dwarrelende mariene sneeuw voorstelt, met maar een heel klein beetje licht. Ik wil daarmee laten zien dat je in de diepzee niet in een compleet lege ruimte bent.’
Om het licht en het (menselijke) geluid van het aquarium af te schudden, worden bezoekers door een steeds donker wordende gang naar Deep seeing currents geleid. Daar word je ondergedompeld in het kunstwerk. Het zicht valt weg, de andere zintuigen werken als een malle om te oriëntatie te resetten. ‘Je krijgt een ander kompas’, zegt de kunstenaar.
Als het oog wat is gewend, valt de kakafonie van geluiden op. In het volle daglicht, met al zijn visuele prikkels, zouden ze klinken als abstracties. In deze omgeving zijn de klanken snel thuis te brengen als die van een passerend schip of communicerende walvissen. De vloer rommelt en trilt af en toe, een sterke vibratie die in het hele lichaam voelbaar is.
Op de deining van een denkbeeldige golfslag dwarrelen minuscule lichtjes omlaag, de mariene sneeuw. Als het kraken van een afbrekende ijsplaat klinkt, nemen de lichtpuntjes een fractie van een seconde de vorm aan van ijskristallen – geintje van de kunstenaar, een ecologische boodschap ook. ‘Er zijn meer kleine verwijzingen’, zegt Eliasson, ‘die ik niet ga verklappen.’
De educatieve component zit vooral in de sterke lichamelijke ervaring, zegt Eliasson, in de bewustwording. ‘Het gaat ook over de moed om jezelf over te geven aan die vreemde omgeving. Om eerlijk te zijn: we zijn niet in die ruimte om de dieren van de diepzee te ervaren. We zijn daar om onszelf te ervaren, om ons bewust te worden van de onderlinge samenhang van al het leven. Als we daar toegang toe hebben, zijn we eerder geneigd iets te doen voor de bescherming van het onmisbare leven op de oceaanbodem.’
Deep seeing currents, Olafur Eliasson, vanaf 5 oktober, gratis toegankelijk voor bezoekers van Artis Amsterdam.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant