Met een nieuw wetsvoorstel wil Pro abortus definitief uit het strafrecht schrappen. Het zou een historische stap zijn voor Nederland, maar onder feministen en activisten klinkt ook kritiek. ‘Dit is nog steeds een draak van een wet.’
Trots en strijdbaar. Zo oogde Kamerlid Lisa Vliegenthart (Pro) afgelopen maandag tijdens de demonstratie van Dolle Mina bij het gebouw van de Tweede Kamer. Te midden van borden met teksten als ‘Geen baarmoeder, geen zorg’ en ‘Mannen, wanneer gaat het licht aan?’ hield ze een document omhoog.
‘Hier is-ie’, zei ze. ‘De wet die op dit moment wordt ingediend in de Tweede Kamer.’
Het wetsvoorstel moet ervoor zorgen dat abortus uit het strafrecht verdwijnt. Nu is abortus nog vastgelegd in artikel 296 van het Wetboek van Strafrecht. Abortuszorgverleners kunnen strafrechtelijk worden vervolgd als zij zich niet houden aan strikte voorwaarden die zijn vastgelegd in de Wet afbreking zwangerschap. Zo moet er sprake zijn van een ‘noodsituatie’, is de wettelijke termijn vastgesteld op 24 weken, en moeten artsen zich ervan vergewissen dat de vrouw voldoende tijd en ruimte heeft gehad om tot een weloverwogen beslissing te komen.
Artikel 296 leidt er in de praktijk niet toe dat artsen worden vervolgd, maar het taboe op en de schaamte rond abortus blijven volgens Pro zo in stand. Abortus is zorg, vindt de partij, geen misdaad. Bovendien wordt er in binnen- en buitenland getornd aan het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen. Nederland zou een krachtig signaal afgeven door abortus uit het strafrecht te schrappen.
‘Helaas hebben we gezien wat er gebeurt als dat recht onder druk komt te staan’, verwees Vliegenthart naar de Verenigde Staten, waar vrouwen het federale recht op abortus verloren. ‘En ook hier in Nederland zijn er op dit moment partijen die abortus willen inperken.’
Als abortus daadwerkelijk uit het strafrecht wordt geschrapt, gaat een langgekoesterde wens van de Nederlandse vrouwenbeweging in vervulling. Op dit punt lijken feministen inmiddels de maatschappelijke wind mee te hebben.
Zo blijkt uit een deze week verschenen enquête van de Universiteit van Amsterdam en Universiteit van Tilburg dat het draagvlak voor abortus onder Nederlanders steeds groter wordt. Hoofdonderzoeker Mark Boukes: ‘De algemene trend die naar voren komt uit onze survey is zorgelijk: Nederlanders denken nu iets traditioneler over veel emancipatievraagstukken dan vier jaar geleden, al gaat het om kleine percentages. Maar abortus vormt daarop een uitzondering: daarvoor neemt het draagvlak juist toe, onder alle lagen van de bevolking.’
De laatste poging om abortus uit het strafrecht te halen, in 2023 door toenmalig Kamerlid Corinne Ellemeet (destijds GroenLinks), strandde door een solide conservatief blok van CDA, ChristenUnie en de SGP, waar ook de VVD zich bij aansloot. Maar in haar laatste verkiezingsprogramma heeft de VVD nu het standpunt opgenomen dat abortus moet worden geschrapt uit het strafrecht. Datzelfde geldt al langer voor D66, de partij die het liefst ziet dat abortus een grondrecht wordt.
Wat vinden deskundigen en abortusrechtenactivisten van het voorstel dat nu op tafel ligt? Hoe schatten zij de kansen in voor het schrappen van abortus uit het strafrecht?
Hillie Molenaar was ook uitgenodigd voor de manifestatie bij de Tweede Kamer. De regisseur, oud-politicus en abortusactivist van het eerste uur sloot zich vorig jaar aan bij de nieuwe lichting Dolle Mina’s. Maar helemaal naar Den Haag afreizen doet ze niet. ‘Ik ben nu toch een dame op leeftijd’, zegt de 81-jarige Molenaar aan de telefoon.
Ze is wél voorstander van het initiatief om abortus te decriminaliseren. ‘We hebben veel voor elkaar gekregen, de abortuszorg is nu over het algemeen goed geregeld. Maar dit laatste punt is nog altijd niet gelukt’, verzucht ze.
Ze was zelf ongewenst zwanger toen ze zich in 1969 aansloot bij de net opgerichte actiegroep Dolle Mina en kan zich de spanning en zorgen nog goed herinneren. ‘Tijdens die eerste bijeenkomst riep ik: ‘Ik heb haast.’ Toen heeft een Dolle Mina me aan een arts gekoppeld die me wél wilde helpen. Na die ervaring beet ik me vast in het onderwerp.’
Ze was betrokken bij verschillende spraakmakende protesten, onder meer de bezetting van de Bloemenhovekliniek om een dreigende sluiting door toenmalig minister van Justitie Dries van Agt te voorkomen. Ook maakte ze twee documentaires: Abortus doe je niet zomaar (1975) en Abortus: van breinaald tot politiek steekspel (1978).
Molenaar heeft er een hard hoofd in dat het Pro gaat lukken deze wet door de Kamer te krijgen. ‘Ik denk dat abortus ook nu weer wordt ingezet als politiek ruilmiddel.’
Dat gebeurde immers al eerder, weet ze. Haar documentaire Abortus: van breinaald tot politiek steekspel begint met activist Ria Sikkes, die in de winter van 1976 een teleurgestelde menigte mannen en vrouwen toespreekt. Een voorstel om abortus uit het strafrecht te schrappen is dan net gesneuveld, omdat de VVD onverwacht de kant van het CDA kiest. ‘Wat we gevreesd hebben, maar in ons hart toch niet konden geloven, is verdomme weer gebeurd’, zegt Sikkes. ‘Abortus is weer terug in de sfeer van de politieke koehandel.’
Ook nu vreest Molenaar dat een in haar ogen fundamenteel recht wordt ingezet als ruilmiddel. ‘Als je al zo lang strijdt voor abortuszorg, word je een beetje cynisch.’
Hedy d’Ancona is voorzichtig optimistisch. De feminist en oud-politica toont zich aan de telefoon strijdbaar. ‘We moeten niet achteroverleunen, want abortus staat onder druk. Het is nooit een onaantastbaar recht geworden. Overal waar rechts-populistische partijen aan de macht komen, proberen ze te tornen aan het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen. Daarom is het zo belangrijk dat abortus uit het strafrecht verdwijnt.’
D’Ancona ziet dat als een waarborg tegen rechts-populisme. ‘Je weet nooit wie er regeringsmacht krijgt, ook in Nederland niet.’
Hoogleraar straf- en strafprocesrecht aan de Universiteit Leiden Marloes van Noorloos is positief over het voorstel van Vliegenthart. ‘Om een handeling strafbaar te stellen, heb je echt goede redenen nodig, want het strafrecht gaat om gedragingen die kwalijk en schadelijk zijn. In het geval van abortus zie ik die redenen niet.’
De Wet afbreking zwangerschap (Wafz) is volgens haar een compromis tussen conservatieve en progressieve partijen. ‘Je leest heel duidelijk dat de wet een balans probeert te vinden tussen het zelfbeschikkingsrecht van vrouwen en de bescherming van het ‘ongeboren leven’. En ook toen al vonden activisten het een lelijk compromis, ze wilden dat abortus volledig uit het strafrecht verdween.’
Die wet is in ruim veertig jaar nauwelijks aangepast, behalve op twee belangrijke punten: het schrappen van de wettelijke bedenktijd van vijf dagen in 2023, en de in 2025 toegevoegde mogelijkheid voor huisartsen om tot negen weken zwangerschap de abortuspil voor te schrijven. Daar komt nu dit wetsvoorstel bij. ‘Het valt me wel op dat ook in dit voorstel een ‘onontkoombare noodsituatie’ nodig is voor abortus, terwijl je zou verwachten dat de focus komt te liggen op de autonomie van vrouwen. Misschien omdat het voorstel zo makkelijker is te accepteren voor verschillende partijen.’
Eva de Goeij, hoofd onderzoek en oprichter van patiëntenorganisatie Ava, is zowel hoopvol als bezorgd over het nieuwe wetsvoorstel. ‘In deze tekst staat wéér niet het zelfbeschikkingsrecht van zwangeren voorop’, stelt zij. Zo moet de arts controleren of de zwangere een zorgvuldige afweging heeft gemaakt en ‘in het besef van haar verantwoordelijkheid voor ongeboren menselijk leven en van de gevolgen voor haarzelf en de haren’. De Goeij leest hierin een blijk van wantrouwen naar vrouwen. ‘De huidige wet is een draak, maar dat is dit voorstel eigenlijk ook.’
De Goeij vindt: abortus is net als anticonceptie normale zorg. ‘Deze wet kan een stap vooruit zijn, maar ik denk dat we heel zorgvuldig naar de nieuwe teksten moeten kijken, geen ruimte moeten laten voor conservatieve krachten om er misbruik van te maken.’
Volgens Rebecca Gomperts, abortusarts en oprichter van ngo Women on Waves, zou Nederland moeten meebewegen met een Europese trend. ‘België heeft abortus ook al uit het strafrecht gehaald, en Frankrijk en Luxemburg hebben de toegang tot abortus zelfs verankerd in de grondwet.’
Gomperts, die met haar organisatie vrouwen in de Verenigde Staten helpt, vindt het schrappen van abortus uit het Wetboek van Strafrecht ook een belangrijk signaal naar conservatieve en rechts-radicale regeringen. Maar over het voorstel van Vliegenthart is ze geenszins te spreken. ‘Dit is een achteruitgang ten opzichte van de huidige praktijk’, constateert ze na het aandachtig lezen van de tekst.
Het venijn zit wat haar betreft in de staart, in de memorie van toelichting. Daarin staat beschreven dat voor abortuszorg een telefoontje of een mail niet voldoende is: ook voor het verkrijgen van de abortuspil moet een zwangere patiënt een fysiek bezoek afleggen aan de arts. ‘Op dit moment krijgt zo’n 10 procent van de vrouwen de abortuspil online en telefonisch. Deze nieuwe wet zet een streep door die bestaande praktijk, terwijl uit alle internationale onderzoeken blijkt dat het volstrekt veilig is als vrouwen een abortuspil online of telefonisch bestellen.’ Het maakt abortus, ook in Nederland, toegankelijker, zoals voor vrouwen die in dwingende relaties zitten, of geen oppas hebben voor hun kinderen. ‘Het is zo belangrijk om abortus zo toegankelijk mogelijk te maken.’
Gomperts vindt dat het voorstel van Vliegenthart te weinig doet om dat voor elkaar te krijgen. ‘Nu moeten apotheken en huisartsen abortusmedicatie apart declareren. Huisartsen kunnen sinds vorig jaar abortuspillen voorschrijven, maar dan moeten ze wel een aparte cursus volgen, terwijl ze allang miskramen begeleiden. De drempel om abortuszorg te verlenen is nog steeds te groot, en dat lost deze wet niet op.’
Het liefst ziet ze dat er helemáál geen aparte wet meer is voor abortus. ‘Nederland zou een voorbeeld kunnen nemen aan Canada, waar abortus wordt behandeld en gedeclareerd als reguliere zorg. Abortus valt wat haar betreft gewoon onder het medisch tuchtrecht, net als andere medische behandelingen.
Het wetsvoorstel van Vliegenthart ligt voor advies bij de Raad van State, en zal op zijn vroegst pas volgend jaar worden behandeld in het parlement. In reactie laat het Kamerlid weten de kritiek te begrijpen: ‘Vanuit het ideaal van zelfbeschikking is het logisch dat sommigen vinden dat we verder moeten gaan. Tegelijkertijd kiezen we er nu bewust voor deze stap te zetten, omdat we zien dat hiervoor politiek draagvlak is.’
Volgens haar verandert het wetsvoorstel niets aan de huidige praktijk van thuisabortus, waarbij vrouwen de abortuspil online of telefonisch bestellen. ‘De Raad van State kijkt nog naar de juridische uitwerking; als daaruit blijkt dat we iets moeten aanpassen, zullen we dat uiteraard doen.’
HILLIE MOLENAAR (81)
regisseur, oud-politicus, abortusactivist
‘Vorig jaar werd mijn werk geëerd bij Eye Filmmuseum in Amsterdam. Toen besefte ik dat abortus een rode draad door mijn leven is geweest. Het is de reden dat ik me aansloot bij Dolle Mina, en zonder mijn eigen ervaring met abortus was ik geen regisseur geworden. Ik probeer niet te teleurgesteld te zijn als zaken tegenzitten, en ook niet te blij. En als ik terugkijk naar al die jaren strijd, zitten er ook hele leuke momenten tussen. Het leukste protest? Dat was toch wel de bezetting van abortuskliniek Bloemenhove, om sluiting te voorkomen. Ik werd persoonlijk gebeld door de directeur en toen zijn we er meteen naartoe gegaan.’
HEDY D’ANCONA (89)
feminist en oud-politicus
‘Ik heb vele teleurstellingen mogen ervaren in de strijd voor abortuszorg. De grootste teleurstelling was toen ik senator was, en in de Eerste Kamer een wetsvoorstel mocht verdedigen om abortus uit het strafrecht te halen. Die haalde het net niet. Ik heb die dag niet gehuild, maar ik was wel woest, het is zo ongelooflijk frustrerend om te moeten meemaken dat een fundamenteel recht zo makkelijk wordt weggestemd door mannen. Ik houd hoop dat we het alsnog voor elkaar krijgen. Dat moet ook wel als je zo lang strijdt, anders kun je er net zo goed mee ophouden.’
EVA DE GOEIJ (35)
oprichter patiëntenorganisatie Ava
‘In 2018 was ik ongewenst zwanger en koos ik voor abortus. Voor de abortuskliniek werd ik uitgescholden door een demonstrant en ervoer ik hoe intimiderend anti-abortusactivisten zijn. Later ontdekte ik hoe politiek invloedrijk de anti-abortusbeweging is en hoe gevaarlijk het is dat het zelfbeschikkingsrecht ondergeschikt is in de wet. Dat werd mijn motivatie om patiëntenorganisatie Ava op te richten, met als doel om zorg en wet in Nederland beter te laten aansluiten bij de realiteit van vrouwen.’
REBECCA GOMPERTS (60)
abortusarts en oprichter Women on Waves
‘Er zijn nu nog te veel obstakels om abortuszorg te verlenen. Neem het het aantal huisartsen dat abortuspillen voorschrijft, dat aantal is nu nog te laag. Ik denk dat het strafrecht toch een rode vlag is voor veel zorgverleners, die zijn ook belast met veel bureaucratie, omdat abortus niet als gewone zorg wordt beschouwd. Terwijl: er worden ongeveer net zoveel recepten uitgeschreven voor viagra als voor abortus. Het moet echt anders, maar deze wet brengt daar geen verandering in.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant