In Frankrijk zijn de campagnes voor de presidentsverkiezingen van 2027 losgebarsten. Aan grote thema’s geen gebrek, zou je zeggen. Het land kreunt onder een stijgende staatsschuld, klimaatverandering laat zich gelden met ontembare bosbranden en overstromingen, het onderwijs versukkelt en het pensioenstelsel is dringend aan revisie toe. Maar waarover gaat het debat, grotendeels? Over hoge dieselprijzen en een verbod op de sluier. Met stellingnames daarover positioneer je je als politicus. En win je misschien verkiezingen.
Het nieuwe boek van ’s lands meest eminente socioloog en historicus Pierre Rosanvallon, La Tyrannie du Présent – de tirannie van het heden -, kon niet op een beter moment komen. Rosanvallon probeert in dit laatste deel van zijn trilogie over de stand van de democratie te verklaren waarom kortetermijndiscussies het in de hedendaagse politiek vaak winnen van langetermijndiscussies. Een prangende vraag, nu miljoenen Europeanen komende maanden hun stem gaan uitbrengen – niet alleen Fransen maar ook Spanjaarden, Polen, Italianen en anderen.
Rosanvallon is bezorgd over de „bijziendheid van de democratie”, waarin politici beslissingen nemen op de korte baan zonder over de implicaties op langere termijn te denken. Tegelijkertijd geeft hij toe dat die korte baan bij de democratie hoort. Want dit politieke systeem plaatst het individu centraal en geeft hem een stem. Waar de kerk of een vorst vroeger over zijn toekomst besliste (een toekomst die betrekkelijk vastlag), kan hij die in de democratie zélf vormgeven door nu besluitvorming te sturen. Democratie en het hier en nu gaan dus samen. Volgens de grondwetten van de eerste dertien Amerikaanse staten van 1776 mochten volksvertegenwoordigers maar één jaar aanblijven. Frankrijk wisselde na de revolutie zelfs wekelijks van parlementsvoorzitter. Als tegenwicht tegen het kortetermijndenken dat hiervan het onvermijdelijke gevolg was, heeft men vervolgens de senaat bedacht (onze Eerste Kamer), die verder vooruit moest kijken. Instituties vol technocraten hadden dezelfde functie, net als de benoeming van aristocraten tot ambassadeurs. Alexis de Tocqueville noemde aristocraten „êtres pour le temps”, hoeders van continuïteit en langere duur.
Deze drie noodoplossingen functioneren amper nog, omdat veel burgers ze niet als democratisch zien. Daarmee bijt de democratie zichzelf eigenlijk in de staart: niets is democratischer dan verkiezingen waarbij burgers zelf hun leiders kiezen, maar die campagnes gaan dan onvermijdelijk over hún besognes van nu. Zo schuif je grotere kwesties van collectief toekomstbelang voor je uit. Ook komen wetenschap en expertise, onontbeerlijk als je afgewogen besluiten wilt nemen, zo niet genoeg aan bod in het democratische debat – neem bijvoorbeeld Brexit, waarbij de waan van de dag langeretermijnoverwegingen compleet overvleugelde.
Volgens Rosanvallon heb je beide nodig in een democratie: „Natuurlijk moet je prangende problemen oplossen, maar probeer dan te zorgen dat de oplossingen rekening houden met een toekomstvisie.” Makkelijker gezegd dan gedaan? Nee, stelt hij: als het volk experts afwijst, is dat niet vanwege de kennis die ze hebben maar omdat het denkt dat experts de ‘gewone man’ niet begrijpen. Ofwel, het is vooral een sociale kwestie. Dat verhelp je door „de experts dichter bij het volk te brengen”.
Ander mankement van de politiek van de korte baan: burgers vertegenwoordigen hun eigen belangen en kijken amper naar de erfenis die ze voor toekomstige generaties achterlaten. Klimaatverandering is een evident voorbeeld. Rosanvallon stelt voor om meer openbare debatten te houden met jong en oud, en om burgerraden voor meerdere generaties op te richten – niet in plaats van het parlementaire werk maar als aanvulling erop. Zulke debatten voeren we allang als het gaat om gerechtigheid, schrijft hij – maar dan tussen arm en rijk. Zo organiseerde het Franse Commissariat au Plan na de oorlog studietrips naar Amerika om te kijken hoe je welvaart genereert. Voor het eerst werden daarvoor niet alleen experts en hoge functionarissen uitgenodigd, maar ook vakbondsmensen en bedrijfsleiders. „Iets dergelijks kunnen we nu doen door diverse generaties beter te mixen. Ouderen komen vaker aan het woord dan jongeren. Maar als je achttien bent, moet je een leven lang door met besluiten die regeringen vandaag nemen.”
Aanbevolen lectuur voor wie niet alleen maar wil inhakken op de democratie, maar die ook beter wil maken.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie