Bosnië-Herzegovina, dat zondag naar de stembus gaat, is een speelbal geworden in een geopolitieke strijd tussen de VS, de Europese Unie en Rusland. Voorlopige verliezer: de EU. ‘Het land is voor Moskou een hefboom die gebruikt kan worden om de onrust aan te wakkeren.’
is buitenlandverslaggever van de Volkskrant en schrijft over de VS, Rusland en de internationale rechtsorde.
Aanhoudende etnische spanningen, corruptie en geopolitieke schaduwgevechten vormen het decor voor de verkiezingen van zondag in Bosnië-Herzegovina. Het land staat sinds het einde van de bloedige burgeroorlog (1992-1995) formeel nog onder toezicht van de Verenigde Naties (VN), maar de positie van Hoge Vertegenwoordiger is al maanden vacant doordat de VS en de EU het niet eens kunnen worden over een opvolger.
De Russische president Vladimir Poetin steunt ondertussen separatistische Servische krachten. Bosnië-Herzegovina is een van de armste landen van Europa, met een door emigratie snel slinkende bevolking.
Veel hoop dat de verkiezingen tot een ommekeer leiden, is er niet te bespeuren. Dat heeft deels te maken met het kafkaëske bestuursstelsel, een overblijfsel van het Dayton-vredesakkoord uit 1995. Het land met ruim drie miljoen inwoners wordt bestuurd door een driekoppig presidentschap, met daaronder de semi-autonome Servische republiek (Republika Srpska) en de in tien kantons opgedeelde federatie Bosnië en Herzegovina, waar vooral Bosniakken en Kroaten wonen. Sommige kiezers moeten zondag wel vier verschillende stembiljetten invullen.
Binnen die complexe staatsstructuur (het land heeft bijvoorbeeld dertien ministers van Onderwijs) gedijen al decennia dezelfde politici. Om hun lucratieve machtspositie te behouden – Bosnië behoort tot de corruptste landen van Europa – spelen ze gretig in op de etnische spanningen tussen de Bosniakse (circa 50 procent), Servische (30 procent) en Kroatische (15 procent) bevolkingsgroepen. De buurlanden Kroatië en Servië laten zich daarbij evenmin onbetuigd.
De grootmachten streven weer hun eigen belangen na. Zo onthaalde president Vladimir Poetin deze week in het Kremlin Milorad Dodik, de ongekroonde koning van de Servische regio. De autoritaire politicus zinspeelt op afscheiding van Bosnië-Herzegovina en was recent nog aanwezig bij de begrafenis van Ratko Mladić, de oorlogsmisdadiger die verantwoordelijk was voor de genocide op moslims in Bosnië-Herzegovina.
Dodik is vorig jaar veroordeeld tot een jaar celstraf. Hij negeerde beslissingen van de VN-Hoge Vertegenwoordiger die toeziet op naleving van het Dayton-vredesakkoord. Toch blijft hij voor Rusland een nuttige bondgenoot, aldus hoogleraar Elmira Bayrasli, een voormalige Amerikaanse diplomaat die jarenlang in Bosnië-Herzegovina werkte. ‘Rusland wil Europa verder destabiliseren via Bosnië-Herzegovina’, aldus Bayrasli. ‘Het land is voor Moskou een hefboom die gebruikt kan worden om de onrust aan te wakkeren.’
De EU werd de afgelopen jaren afgeleid door andere crises, maar moet volgens Bayrasli hoognodig meer weerwerk bieden. ‘De EU kan zich niet nog een conflict in Europa permitteren. Dat zal ook niet meteen gebeuren, maar de huidige status quo is ook al winst voor Moskou. De EU spreekt steeds over zelfstandiger worden en meer internationale verantwoordelijkheid nemen. Toon dat dan aan in Bosnië-Herzegovina. Het is te doen. De EU heeft veel economische macht en kan via een mogelijk EU-lidmaatschap veel invloed uitoefenen. Een assertiever optreden in Bosnië-Herzegovina zou Rusland laten zien dat de EU zich niet laat wegspelen.’
Lang niet iedereen heeft er vertrouwen in dat Europa klaar is voor zo’n opdracht, bleek tijdens een online uitgezonden paneldiscussie vorige week in Wenen. Wolfgang Petritsch, de VN-Hoge Vertegenwoordiger in Bosnië tussen 1999 en 2002, wees erop dat de EU zich juist door Amerika in de hoek laat drijven. Volgens Petritsch is Bosnië-Herzegovina een ‘proeftuin’ geworden van het buitenlandbeleid van president Donald Trump. ‘Een beleid dat totaal wordt gedomineerd door zakelijke belangen, corrupte zakelijke belangen.’
Die nieuwe koers kwam volgens Petritsch al snel aan het licht toen de regering-Trump vorig jaar opeens de veroordeelde pro-Russische separatist Dodik van de Amerikaanse sanctielijst haalde. De beslissing viel samen met een toename van geldstromen vanuit de Servische regio richting de VS: Amerikaanse lobbyclubs gerund door Trump-sympathisanten kregen miljoenen, zo bleek uit een openbaar register.
Een nog veel grotere deal draait om de aanleg van een honderden miljoenen kostende gaspijpleiding in Bosnië-Herzegovina. Dat project moet uitgevoerd worden door een net opgericht Amerikaans bedrijf van een ex-advocaat van Trump en de broer van Trumps ex-adviseur, Michael Flynn.
Volgens Petritsch moest de laatste VN-Hoge Vertegenwoordiger, Christian Schmidt, deze zomer vertrekken, omdat hij onvoldoende wilde meewerken aan de aanleg van de pijpleiding. ‘Ik vroeg aan Schmidt: ‘Wat gebeurt hier? Waar is Europa? Waarom doet jouw regering niks?’ Hij antwoordde: ‘Friedrich Merz (de Duitse bondkanselier, red.) wil niet nóg een probleem met Trump.’
Inmiddels verkeert de benoeming van een nieuwe VN-Hoge Vertegenwoordiger in een impasse. De Amerikanen zouden de Italiaanse diplomaat Antonio Landi willen. Die is nu ambassadeur van de zeer conservatieve Maltezer Orde bij het Vaticaan. De EU houdt dat tegen.
Ook Petritsch meent dat de EU veel meer daadkracht zou moeten tonen in Bosnië-Herzegovina, dat volgens hem uitgroeit tot een mislukte staat in ‘het hart van Europa’, maar hij voelt vooralsnog weinig urgentie in de Europese hoofdsteden. ‘Amerika neemt de boel over en Europa doet niets.’
Source: Volkskrant