Braziliaanse presidentsverkiezingen De tijd dat de linkse Lula haast automatisch de stem van arme Brazilianen kreeg, is voorbij. Zij hopen bij de presidentsverkiezingen van zondag op radicale verandering onder de zoon van oud-president Jair Bolsonaro. „Ik hoop dat ze samen gaan regeren en dit land uit de crisis halen.”
Patricia Ferreira da Silva en haar kinderen lunchen in hun huis in São João de Meriti.
Harde baile funk – rauwe, opzwepende muziek ontstaan in de favela’s van Rio – dreunt over de markt. „Zero um tá pronto, assume a missão”, klinkt de verkiezingsslogan van de Partido Liberal (PL), de radicaal-rechtse partij van oud-president Jair Bolsonaro. „Nul één is er klaar voor en neemt de missie over.” ‘01’ is de bijnaam van Bolsonaro’s oudste zoon Flávio, die zondag namens de PL kandidaat is in de eerste ronde van de presidentsverkiezingen.
Klanten struinen traag in de felle zon langs de marktkraampjes en inspecteren de stapels mango’s en de oranje-gele papaja’s die zijn uitgestald. Op deze drukke doordeweekse dag wordt het publiek in deze noordelijke regio van Rio de Janeiro bijna onder de voet gelopen door tientallen campagneteams die achter lokale politici aanrennen. Ze zwaaien met vlaggen en delen flyers uit. De keiharde machtsstrijd tussen de radicaal-rechtse Flávio Bolsonaro (45) en de linkse, zittende president Luiz Inácio ‘Lula’ da Silva (80) wordt ook in de Baixada Fluminense (een regio met vier miljoen inwoners) beslist. In de nek-aan-nekrace, waarbij Lula in de peilingen net een paar procentpunt voorloopt op Flávio Bolsonaro, verschijnen er dagelijks onthullingen in de media – ook nepnieuws – die een van beiden in diskrediet kunnen brengen.
„Gaan we samen op de foto?”, vraagt Felipe Tropa, een boomlange zwarte man in een geel shirt met pet, aan een van de fruitverkopers. Hij is deelstaatkandidaat in Rio voor de radicaal-rechtse PL van Bolsonaro. Snel houdt een van zijn assistenten een levensgroot portret van de ex-president omhoog als de foto wordt gemaakt. Naast een president kiezen de Brazilianen zondag ook afgevaardigden en senatoren voor het Nationaal Congres, vertegenwoordigers voor de verschillende deelstaten en gouverneurs.
Vorig jaar werd Jair Bolsonaro veroordeeld tot 27 jaar celstraf voor een couppoging, na zijn verlies van de verkiezingen in 2022. Dat hij is uitgesloten van deelname aan deze verkiezingen, vindt Tropa onterecht. Ondanks een enorm dossier van de Federale Politie met bewijzen voor deze couppoging gelooft Tropa niet dat Bolsonaro een eerlijk proces heeft gehad. Flávio moet zijn vader onmiddellijk amnestie verlenen als hij de verkiezingen wint, meent Tropa. „Ik hoop dat ze dan samen gaan regeren en dit land uit de crisis halen”, zegt hij en neemt nog wat foto’s met de mensen op de markt en spoort hen aan om op rechts te stemmen.
In achterstandswijken, zoals hier in de Baixada of de vele favela’s, werd lang massaal op Lula en diens Arbeiderspartij (PT) gestemd. Kiezers waardeerden Lula’s inzet voor een gelijkwaardiger Brazilië en zijn eigen achtergrond: de president groeide op in diepe armoede. Toen hij begin deze eeuw ook president was (van 2003 tot 2011) hielp Lula’s regering tientallen miljoenen Brazilianen uit de ergste armoede, onder meer via de gezinsuitkering Bolsa Família, woonprojecten en door het creëren van betere studiemogelijkheden voor onder meer zwarte Brazilianen en jongeren uit de favela. Op Brazilië, een van de meest ongelijke landen ter wereld, had dit socialere beleid destijds een grote impact. Tot twee keer toe, zo bevestigden de Verenigde Naties, was het dankzij Lula dat Brazilië van de VN-Hongerkaart werd gehaald.
De tijd dat Lula en zijn PT welhaast automatisch de stem van arme Brazilianen kregen, is echter voorbij. Uit opiniepeilingen blijkt dat ook in de dichtbevolkte periferie, op twee uur rijden met de bus van de rijke strandwijken Copacabana en Ipanema, de bolsonaristas aan kracht winnen. Dat geldt ook onder zwarte en gemengde Brazilianen (pardos genoemd).
Hoewel de werkloosheid op dit moment historisch laag is, zijn voor veel mensen de kosten van het levensonderhoud gestegen en kampen veel huishoudens met schulden. De overheid gaat gebukt onder een grote staatsschuld en begrotingstekorten, mede veroorzaakt door hoge uitgaven. Het investeringsklimaat is zwak en recentelijk kwam voor de zoveelste keer een enorm corruptieschandaal aan het licht, dit keer rondom een beleggingsbank, dat een bom legt onder deze verkiezingen.
Lula heeft zich niet vernieuwd, klinkt de kritiek. Hij voert campagne met dezelfde retoriek als begin deze eeuw, terwijl Brazilië er anders voor staat.
Patricia Ferreira da Silva (45) snakt naar een „radicale verandering’’, zegt ze terwijl ze zwaait met een grote vlag van de PL. „Ik stemde voorheen op Lula, maar nu ga ik op Bolsonaro stemmen. Alles wordt duurder, de wijk is alleen maar onveiliger geworden, geen van de beloftes van Lula is uitgekomen”, zegt ze teleurgesteld.
Al twee weken voert ze campagne voor Bolsonaro’s partij. Eerst zwaaien met de vlag tussen 8 uur en 12 uur in de ochtend en mensen aanspreken op straat. Omgerekend verdient ze er zo’n 90 euro mee voor twee weken werk. „Dat is niet veel, maar voor iemand als ik die momenteel geen vast werk heeft en wel drie kinderen moet voeden is het mooi meegenomen”, zegt ze.
In haar huisje, ongeveer twintig minuten lopen van de markt in de wijk Vilar dos Teles, langs open goten en straathonden, begroet Patricia haar kinderen als ze thuiskomt na het campagne voeren. Ze begint te koken, stampt teentjes knoflook fijn, die ze vervolgens in olie bakt waarna ze rijst en water toevoegt. „Kijk hoe ik woon? Verder dan dit ben ik niet gekomen in al die jaren dat Lula regeerde. Ik kan geen vast werk vinden en van de Bolsa Família wil ik niet afhankelijk zijn”, zegt ze.
Buiten staat een grote bak waar ze met een emmer water uit haalt, stromend water is er niet in het huisje waar de muren vol scheuren en vochtplekken zitten. „Vorige week regende het hard en stond alles hier onder water. De kleren werden nat, er hing dagenlang een muffe geur. Gelukkig schijnt de zon nu weer en trekt de geur weg”, lacht Ferreira, terwijl ze de borden van haar kinderen opschept met rijst, bonen en een stukje vlees. „We hebben niet veel nodig. Als ik mijn kinderen eten kan geven en ze af en toe in het weekend richting het strand kan brengen om te wandelen, ben ik al gelukkig.”
Patricia Ferreira da Silva kookt voor haar kinderen bij haar thuis.
Patricia Ferreira da Silva in haar achtertuin.
Daarom is werk voor haar zo belangrijk. Om van te leven, maar ook voor haar eigenwaarde. „Ik wil vroeg opstaan, mezelf opmaken en dan naar mijn werk. Dat is voor mijn zelfrespect en genoegdoening beter dan dat ik leef van een uitkering”, zegt ze. Het is altijd haar droom geweest om lijkverzorger te worden. Toen haar vader op 90-jarige leeftijd stierf, heeft ze hem zelf gewassen en opgebaard. „Ik vond dat zo bijzonder, ik zou daar mijn werk van willen maken. Maar bij verschillende organisaties waar ik informeerde kreeg ik te horen dat ik eerst de opleiding moet volgen, maar daar heb ik geen geld voor nu. Hopelijk gaat alles beter als Bolsonaro aan de macht komt.”
In Flávio Bolsonaro zien mensen als Ferreira een anti-establishmentkandidaat en iemand die het grote veiligheidsprobleem zal aanpakken. „Hij heeft beloofd hard op te treden tegen criminelen en drugskartels. Ik ben al een paar keer overvallen, zelfs hier in huis. Het liefst zie ik mijn kinderen veilig op straat spelen, zonder angst voor schietpartijen”, zegt ze.
Patricia Ferreira da Silva voert campagne voor Bolsonaro’s partij.
Bolsonaro kwam al als Kamerlid, en later ook als president, in opspraak met racistische uitlatingen over Afro-Brazilianen maar ook over inheemsen. Zo noemde hij in 2017 een groep quilombolas (een leefgemeenschap van marrons, nakomelingen van ooit gevluchte slaven) dik en lui, en opperde hij eens tijdens een interview dat zijn zonen nooit met een zwarte vrouw thuis zouden komen, omdat „ze goed zijn opgevoed”.
Ferreira wimpelt die uitspraken weg. „Ik dacht ook dat Bolsonaro een dictator was, een soort Hitler. Toen ben ik onderzoek gaan doen. Hij heeft deze uitlatingen luchtig bedoeld. Maar zelfs al was hij een racist, dan nog zou ik op hem stemmen, want ik geloof dat ik het beter krijg als zijn partij wint”, zegt ze.
De aantrekkingskracht van radicaal-rechts op arme Brazilianen is een fenomeen dat de bekende Braziliaanse socioloog Jessé Souza bestudeert en optekende in zijn bestseller O pobre de direita (De arme rechtse kiezer). Vanuit zijn woning in São Paulo deelt Souza in een videogesprek voor een enorme boekenkast een paar belangrijke conclusies uit zijn onderzoek. Zo moet, zegt hij, behalve het gevoel van teleurstelling in links door een groep arme Brazilianen, ook de rol van de evangelisch-christelijke kerken niet worden onderschat. In het nog overwegend katholieke Brazilië zijn die kerken al jaren enorm aan het groeien. Veel Braziliaanse kiezers, ook veel uit arme wijken, hangen steeds vaker deze conservatieve religie aan.
Souza: „Het zijn hele praktische kerken, die de welvaartstheologie prediken: iedereen heeft er recht op om rijk te worden, en God belooft materiële rijkdom, gezondheid.” Volgens de socioloog zijn deze kerken met name ook bij zwarte Brazilianen populair, omdat zij bij de laagste groep horen binnen het Braziliaanse klassensysteem. „Dat is nog een erfenis vanuit ons diepgewortelde slavernijverleden. Maar binnen de evangelisch-christelijke kerken verandert hun status en worden ze aangesproken als gelijkwaardig. Ze krijgen dan te horen: zie je die man op straat die dakloos is en aan de drugs is of aan de drank? Hij is echt verloren, jij hebt God gevonden. Dat geeft hun vervolgens aanzien”, zegt Souza.
De spannende strijd tussen Flávio Bolsonaro en Lula da Silva zondag wordt ook in de regio met grote belangstelling gevolgd want wat er op het spel staat beperkt zich niet alleen tot Brazilië. In vrijwel alle landen rond Brazilië, zoals Argentinië, Chili, Bolivia, Peru, Colombia en Paraguay zijn rechtse regeringen aan de macht gekomen. De Amerikaanse president Trump juicht dit toe. Hij ziet Latijns-Amerika als regio binnen zijn invloedssfeer en met gelijkgestemde rechtse regeringen kan hij goede zaken doen. Eerder dit jaar creëerde hij het zogeheten Shield of the Americas, een samenwerkingsverband gericht op in eerste instantie veiligheid, waarin hij zoveel mogelijk gezamenlijk wil optreden met aan hem gelieerde rechtse landen.
Kandidaat Felipe Tropa voert campagne in São João de Meriti.
Volgens socioloog Jessé Souza speelt de invloed van Trump een cruciale rol bij deze verkiezingen en kunnen de gevolgen enorm zijn voor Brazilië als rechts wint. „Sinds de inval in Venezuela waarbij Maduro werd ontvoerd, is duidelijk dat Trump uit is op de olie van Venezuela. Hij ziet de regio vanuit het Amerikaanse perspectief: wat hebben wij als VS nodig, en wat kunnen we er weghalen? Brazilië is het grootste land met de meeste natuurlijke hulpbronnen en heeft na China de grootste reserves aan zeldzame aardmetalen. Met Flávio Bolsonaro aan de macht krijgt Trump het veel makkelijker om de belangen van de VS te dienen dan onder Lula”, zegt de socioloog.
Tijdens de Algemene Vergadering van de VN, waar Brazilië traditiegetrouw het openingswoord voert, waarschuwde Lula al dat „Brazilië niemands achtertuin zal zijn”. Zonder Trump bij naam te noemen waarschuwde Lula voor pogingen tot inmenging bij de verkiezingen en neokoloniaal gedrag. Zijn citaat: ‘O Brasil não cabe no quintal de ninguém’ (letterlijk: Brazilië past in niemands achtertuin) is sindsdien een verkiezingsslogan geworden. Aanwakkeren van de patriottische angst om gekoloniseerd te worden door de VS als Flávio wint, is door Lula en zijn PT tot centraal verkiezingsthema verheven.
Op de markt in São João de Meriti schiet de radicaal-rechtse kandidaat Felipe Tropa in de lach. „Hoezo angst voor de VS? Wij hebben Trump nodig, Trump heeft ons niet nodig. Welke Braziliaan wil er niet naar Disneyland? Welke munteenheid is het meest waard: de dollar of de real? Wie wil er geen vrienden zijn met Trump? Het klinkt mij eerlijk gezegd als muziek in de oren”, zegt hij terwijl zijn aanhangers met vlaggen zwaaien.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie