nieuwsbriefMachtige Tijden
Machtige Tijden De ideeënarmoede in de politiek, van links tot rechts, bevordert de Haagse behoefte andere politici en partijen af te wijzen. Het resultaat: veel oog voor de actualiteit, weinig aandacht voor structurele verschuivingen, amper reflectie op eerdere keuzes. Politiek in een dwalende tijd.
Een eeuw geleden leek het „dat de gemeenschap uiteen zou vallen in een aantal egocentrische families”, schrijft historicus Piet de Rooy in Een land van kleine gebaren (1999), een politieke geschiedenis van Nederland sinds 1780. „Was het cement dat de samenleving bijeenhield niet langzaam aan het verpoederen?” De Rooy wijst op een „scherpzinnige lezing” van de juriste Clara Wichmann (1885-1922). „Onze tijd staat in het teken van de accentuering van het individuele geweten”, zei ze in 1917. „En zeker is het waar dat een zoekende tijd vanzelf ook een dwalende tijd is.”
Aan het eind van de jaren tachtig werd zij naamgever van het eerste instituut voor vrouwenrechten, het Clara Wichmann Instituut. Het heet nu Bureau Wichmann, dat zich breder voor vrouwen inzet dan alleen via het recht. En historische vergelijkingen gaan zelden op, maar ook nu lijkt het er vaak op dat we in een dwalende tijd leven.
Neem de ideeënarmoede in de democratie. Politici profileren zich vooral nog met de afwijzing van het andere. Van andere politici, andere partijen, andermans plannen, andermans ideeën. Veel minder vaak vragen zij aandacht voor hun eigen ideeën – in veel gevallen nooit meer. Een Kamerlid dat een impopulair plan inbrengt omdat het nu eenmaal verstandig is: het is zeldzaam geworden.
Het andere gevolg is een hyperfocus op de actualiteit. Het laatste nieuws. De meest recente plannen van het kabinet. Het resultaat is dat Kamerdebatten vaak vrijwel perspectiefloos zijn. Veel details. Zelden de grote lijn of de langere termijn. Amper reflectie op invloedrijke keuzes van enkele jaren eerder. Weinig besef dat alle aandacht voor de actualiteit verblindend uitpakt voor hun eigen omgang met grote vraagstukken.
Dinsdag maakte het kabinet bekend dat alle bezuinigingen op uitkeringen zijn geschrapt. Op zich een overwinning voor Jesse Klaver van Pro en Hans Spekman van de FNV, die dit al maanden eisten. Maar welbeschouwd is het vooral de hoge prijs die de VVD nu betaalt voor haar harde afwijzing van Pro in de campagne. Dilan Yesilgöz haalde zo stemmen weg bij de PVV en ontliep een zware nederlaag. Een kortetermijnsucces. Zij hield eraan vast in de formatie.
Maar verkenner Wouter Koolmees (D66) en informateur Sybrand Buma (CDA) hoefden niet lang te tellen om te zien dat een vorm van samenwerking met Pro waarschijnlijk onvermijdelijk was voor steun in de senaat. Had de VVD in de formatie onderhandeld met Pro, dan was er vast een compromis uitgekomen. Iedereen kan de redelijkheid inzien van een rem op de groei van het aantal mensen in de arbeidsongeschiktheid.
Nu gaf de harde VVD-afwijzing Pro de ruimte voor een harde positie tegen alle kortingen op uitkeringen. Klaver kon zich kosteloos ‘constructief’ presenteren: zijn verzet tegen de ingreep in uitkeringen had voor hem geen enkel politiek risico. In de formatie was dat wel anders geweest. Uit die hele VVD-opstelling sprak het tactisch vernuft van een vrieskist.
Daags na de tournure van het kabinet liet Klaver voor het oog van de camera taart aansnijden. Hij had het VVD-cadeau vaardig uitgepakt. Het land weet nu waar Pro tegen is. Maar welke ideeën en plannen de partij zelf heeft? Ik vrees dat kiezers geen idee hebben.
Tijdens de financiële beschouwingen bleef de relatie van het vaardige Pro-Kamerlid Luc Stultiens met minister Eelco Heinen (Financiën, VVD) kregelig. Toch claimt Heinen constructieve aspiraties te hebben. „Met alleen nee zeggen of vasthouden aan het eigen gelijk kom je niet verder”, zei hij. „We zullen compromissen moeten sluiten. Dat geldt ook voor mij.”
Zijn mislukte poging de invoering van een vermogenswinstbelasting te betalen uit een hogere afdracht van kleine spaarders, kan hem opnieuw dwingen tot nederigheid. Tegelijk is Heinen een van de meest ervaren VVD’ers in het kabinet. Hij maakte vanaf 2011 de Rutte-jaren van binnenuit mee, eerst als medewerker financiën en politiek secretaris van de VVD-fractie, daarna als Kamerlid. Licht ontvlambaar is hij altijd geweest. En politiek niet onhandig. Onder Rutte zag hij dat je beter deals kunt sluiten dan eindeloos doorvechten.
Kenmerkend voor de huidige politiek was de aandacht in dat debat voor een dreigend financieel gat volgend jaar. Dit kan ontstaan als sociale partners hun belofte van hervormingen in de sociale zekerheid niet waarmaken. In een tabel van Financiën werd Onderwijs in die situatie fors aangeslagen. D66 weersprak dit. Heinen hield in de Kamer de mogelijkheid open.
Typisch zo’n conflict waarin de grote lijn ontbreekt. In de Miljoenennota 2027 gaat nog 11,3 procent van de rijksuitgaven naar Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Een percentage dat al jaren stevig daalt. In 2011 ging nog 30 procent van de rijksuitgaven naar onderwijs. De besteding aan zorg en uitkeringen is sinds 2011 hetzelfde gebleven: de helft van alle uitgaven. Het is uiteraard mede een gevolg van de vergrijzing. Maar nogal een omslag. Geld voor uitkeringen en zorg is geld voor consolidatie en beheer. Onderwijsuitgaven zijn investeringen. In jonge mensen. In vooruitgang en optimisme.
De Kamer liet dit onbesproken. Over de actualiteit van mógelijke bezuinigingen volgend jaar raakte ze niet uitgepraat.
De stijgende brandstofprijzen – ook zoiets. Eenpitter Mona Keijzer, die zich graag tegen links afzet, stelde tijdens het debat over de rijksfinanciën een verlaging voor. Ze wil dit onder meer betalen door minder geld aan Oekraïne te besteden. Henk-Jan Oosterhuis (D66) wees erop dat „de ondoordachte aanval van Trump” op Iran, die Keijzer steunde, de stijgende benzineprijs verklaart.
Zij antwoordde dat benzine en diesel „niet zo duur zijn door die oorlog alleen”. Het grootste probleem, zei ze, „zijn de belastingen op fossiele energie”. Daarna herhaalde ze – de ideeënarmoede is overal – het bekende riedeltje van Baudet. Dat uitgaven tegen klimaatverandering de temperatuur minimaal beïnvloeden: een getal met veel nullen achter de komma. Alsof het een optie is dat geen enkel land nog iets tegen klimaatverandering doet.
De feiten zijn intussen dat ook het kabinet-Schoof, waarin Keijzer vicepremier was, de accijns op benzine niet verlaagde. En dat de brandstofprijzen sinds de aanval op Iran, die Keijzer inderdaad steunde, met 15 á 20 procent zijn gestegen.
In de Volkskrant las ik over een andere trend die al langer gaande is: er komen nu minder Poolse arbeidsmigranten binnen dan er vertrekken. „Je voelt hier altijd dat je een buitenlander bent”, zei een Poolse die teruggaat naar haar eigen land. Het deed me denken aan het Polenmeldpunt van de PVV in 2012. „We hebben het over vakantieparken, campings, waar mensen niet goed terecht kunnen, omdat die bevolkt worden door Polen”, zei initiatiefnemer Ino van den Besselaar (PVV) destijds in Nieuwsuur.
Later las ik in interne correspondentie dat Geert Wilders zijn fractiegenoot een „domme olifant” noemde. Voor de mogelijkheid dat Poolse migranten op enig moment zouden besluiten weg te blijven, had de PVV destijds überhaupt geen belangstelling.
Inmiddels ziet de Arbeidsinspectie dat bedrijven bij gebrek aan Polen arbeidsmigranten uit onder meer Kazachstan en Bangladesh halen. Landen met een grote moslimpopulatie. Nu is het wachten op de verontwaardigde debataanvraag van de PVV hierover. En Kamerleden die reageren alsof het doodnormaal is dat de PVV zo’n debataanvraag doet.
Elke zaterdag ontleedt Tom-Jan Meeus in zijn nieuwsbrief de politieke week - en laat zien wat bijna niemand ziet
In de blijvende zoektocht naar steun voor de rijksbegroting houdt de VVD de lijntjes op rechts open. Ook de relatie met de SGP moet goed blijven. Dus toen minister Sophie Hermans (Zorg, VVD) laatst Kamervragen over de mogelijke uitbreiding van de abortuspraktijk beantwoordde, deed zij haar uiterste best de SGP te vriend te houden.
En vol zelfvertrouwen pleitte SGP-leider Chris Stoffer woensdag in Pauw & De Wit voor „een standstill” van de abortuspraktijk als voorwaarde voor steun aan de begroting. Dit is dezelfde SGP die in de eigen gelederen al ruim een eeuw een standstill hanteert bij de toelating van vrouwen in de Staten-Generaal. Ze komen er nog steeds niet in.
De SGP is de langst zittende partij in de Kamer. Opgericht in 1918. Eén jaar nadat Clara Wichmann sprak van een dwalende tijd. Maar dat is misschien niet zo’n boeiend gegeven nu de politiek vraagstukken vooral nog op hun actualiteitswaarde beoordeelt.
Opmerkingen, aanmerkingen, observaties, tips? Elke reactie is van harte welkom. Mail me – t.meeus@nrc.nl – of stuur een persoonlijk bericht op mijn LinkedIn.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie