Radicaal-rechts heeft zondag een daverende overwinning behaald in Brazilië. De familie Bolsonaro heeft weliswaar het presidentschap nog niet binnengehaald, daarvoor is een tweede verkiezingsronde nodig, maar heeft haar greep op het land op alle fronten flink verstevigd.
is voormalig Brazilië-correspondent van de Volkskrant.
De radicaal-rechtse en oerconservatieve Flávio Bolsonaro kreeg zondag 47 procent van de stemmen. Zijn tegenstander, de zittende linkse president Luiz Inácio Lula da Silva, behaalde 45 procent. De tweede ronde is op 25 oktober.
Flávio is de oudste zoon van oud-president Jair Bolsonaro, die van 2019 tot 2023 aan de macht was. Jair hoopte vier jaar geleden op een tweede termijn, maar verloor nipt van Lula. Hij weigerde dat te accepteren en riep zijn aanhangers en het leger op in opstand te komen. Jair is veroordeeld tot 27 jaar cel wegens poging tot staatsgreep en schoof zijn zoon naar voren als kandidaat.
Als Flávio Bolsonaro wint, zal hij zijn vader en andere betrokkenen bij de couppoging amnestie verlenen. Verder belooft hij de economie te liberaliseren, keihard op te treden tegen criminaliteit en een einde te maken aan wat hij ‘woke ideologie noemt’. Lula voert een linkse agenda, met een focus op armoedebestrijding en gelijke kansen voor iedereen.
Bolsonaro heeft met afstand de beste kaarten om de tweede ronde te winnen. In de eerste ronde deden twaalf kandidaten mee en vrijwel iedereen die niet voor Lula of Bolsonaro koos, stemde op rechts-conservatieve kandidaten. Het is dus aannemelijk dat zij in de tweede ronde voor Bolsonaro gaan. Bovendien is het tot nu toe altijd zo geweest dat de kandidaat die in de eerste ronde de meeste stemmen behaalt, ook in de tweede ronde de winst binnensleept.
Als Bolsonaro inderdaad president wordt, dan hoeft hij van de Senaat weinig weerstand te verwachten. Zijn Liberale Partij (PL) behaalde er 28 zetels, bijna een verdubbeling van het huidige aantal en ruim een derde van het totaal. Onder de nieuwe PL-senatoren zijn Flávio’s stiefmoeder Michelle Bolsonaro en zijn broer Carlos Bolsonaro. Andere Bolsonaro-gezinde partijen behaalden 19 tot 22 zetels. Dat betekent een absolute meerderheid voor de Bolsonaristas, zoals loyalisten van de familie worden genoemd.
Voor Lula, mocht hij de 25ste toch de overwinning binnenslepen, zien de komende jaren er een stuk minder rooskleurig uit. De samenstelling van de Senaat maakt hem vleugellam, al zijn wetsvoorstellen zullen worden weggestemd. Hij wordt dan president van een ‘onregeerbaar land’, stelt analist Fábio Zanini in de krant Folha de São Paulo.
De uitslagen voor de Kamer van Afgevaardigden zijn nog niet allemaal binnen, maar ook daar tekent zich winst voor radicaal-rechts af. Onder anderen Flávio’s oom, Renan Bolsonaro, behaalde een zetel. Verder sleepten Bolsonaristas al in de eerste ronde het gouverneurschap binnen in machtige en economisch sterke deelstaten zoals São Paulo, Rio Grande do Sul, Paraná en Minas Gerais. De ruk naar rechts is kortom op alle fronten enorm.
Die winst is deels toe te schrijven aan een verlangen van Brazilianen naar radicale verandering. Vooral op het gebied van criminaliteit en onveiligheid zijn de zorgen groot. Het land is al jaren het toneel van een bloedige strijd tussen rivaliserende drugsbendes en ook roofovervallen zijn een groot probleem. Hoewel de moordcijfers dalen, hebben burgers de indruk dat het steeds gevaarlijker wordt op straat, zo blijkt uit recent onderzoek van onderzoeksbureau Quaest. Ruim twee derde van de bevolking wil dat criminelen harder gestraft worden, zij vinden in Bolsonaro en loyalisten medestanders.
Bolsonaro belooft een zerotolerancebeleid en is daarbij geïnspireerd door de aanpak in El Salvador, waar president Nayib Bukele massa-arrestaties laat uitvoeren in met name arme wijken. De arrestanten worden beschuldigd van lidmaatschap van drugsbendes, duizenden met name jonge mannen zijn in de afgelopen jaren zonder proces opgesloten in mensonterende omstandigheden. Rechten worden dus op grote schaal geschonden, maar criminaliteit en bendegeweld zijn er wel afgenomen.
Aanhangers van Bolsonaro zien ook kansen in een nauwere samenwerking met de Amerikaanse president Donald Trump, al jaren een trouwe vriend van de familie Bolsonaro. Trump heeft Braziliës grootste criminele organisaties, Comando Vermelho (CV) en Primeiro Comando da Capital (PCC) eerder dit jaar als terroristische organisaties bestempeld, en opent daarmee de weg voor optreden van Amerikaanse strijdkrachten op Braziliaans grondgebied. Lula weigert hierin mee te gaan, Bolsonaro juicht samenwerking juist toe.
Lula heeft de soevereiniteit van het land tot belangrijk speerpunt in zijn campagne gemaakt. ‘Brazilië past in niemands achtertuin’, zei hij vorige maand tijdens de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties. Eerder uitte hij al kritiek op Trumps optreden in Venezuela, waar hij president Maduro liet ontvoeren en een strovrouw in het zadel hielp, en in de Caribische Zee, waar de Amerikanen aan de lopende band opvarenden van bootjes executeren onder het mom van ‘strijd tegen drugsterroristen’.
De vraag is echter in hoeverre de Brazilianen zitten te wachten op Lula’s geruzie met het machtige Amerika. De handelstarieven van 25 procent die Trump heeft ingesteld, leggen een zware wissel op hun portemonnees. Ze hopen dat de Amerikaanse president de maatregelen na winst van Bolsonaro intrekt.
Ook de snel groeiende pinksterkerken hebben bijgedragen aan het succes van radicaal-rechts. Bolsonaro belooft een einde aan de emancipatie van lhbti-personen, verzekert dat abortus niet gelegaliseerd zal worden en roemt het traditionele gezinsleven van de ‘fatsoenlijke burger’. Die boodschap doet het goed in conservatief-christelijke kerken, waar predikanten actief campagne voeren voor rechtse kandidaten.
Lula toonde zich in een eerste reactie op de uitslag strijdbaar. ‘Het spel begint net’, zei hij. ‘We zullen het Braziliaanse volk voor ons winnen.’ Hij zal naar verwachting alles op alles zetten om de 21 procent van de stemgerechtigden die zondag thuisbleven, in de komende drie weken warm te maken om op 25 oktober wel naar de stembus te gaan.
Bolsonaro noemde de uitslag zondagavond ‘het einde van het tijdperk van de PT’. Hij gebruikte zijn toespraak om kritiek te uiten op zijn rivaal: ‘Lula heeft al aan zeven verkiezingen meegedaan’, aldus Bolsonaro. ‘Hij is alleen maar bezig met macht. Ik ben bezig met de toekomst van Brazilië.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant