Lange tijd werd in Duitsland de herinnering aan de DDR zo veel mogelijk uitgewist. De heropening van een aantal monumentale gebouwen en een tentoonstelling over architect Josef Kaiser markeren de herwaardering van het Oost-Duitse erfgoed.
is correspondent Duitsland van de Volkskrant. Hij woont in Berlijn.
Op de hoek van de Karl-Marx-Allee en de Schillingstrasse in Berlijn komt de DDR weer tot leven. Onlangs heropende de Kino International, de monumentale bioscoop waar alle grote Oost-Duitse films in première gingen. Daarnaast ligt de Mokka-Milch-Eisbar, de klassieke ijssalon uit de jaren zestig, die een nieuw leven heeft gekregen als restaurant Mokka Milch. Het grotendeels intact gebleven interieur herinnert aan het ‘andere’ Duitsland, achter de Muur.
Aan de overkant van de straat staat het legendarische Cafe Moskau, waar ooit de elite van de DDR dronk, danste en dineerde. Op het dak staat een schaalmodel van de Sovjetsatelliet Spoetnik, bij de ingang verbeeldt een mozaïek ‘het leven van de Sovjetvolkeren’. Helaas is het café alleen toegankelijk voor bezoekers van evenementen.
Zo wordt een stuk Berlijn gerevitaliseerd dat ooit een van de bruisendste plekken van de DDR was, een plaats waar het moderne levensgevoel door de socialistische repressie probeerde te breken. In de kelder van Mokka Milch hangen foto’s van de Karl-Marx-Allee in de jaren zestig. Ze laten zien dat de DDR niet alleen een grauwe dictatuur was, maar ook een land waar mensen plezier maakten, rond de modernistische gebouwen die architect Josef Kaiser hier aan het begin van de jaren zestig had neergezet.
De Berlinische Galerie wijdt een mooie tentoonstelling aan leven en werk van Josef Kaiser (1910-1991), een van de prominentste architecten uit de DDR. Zowel de tentoonstelling als de heropening van Kino International en Mokka Milch markeren de herwaardering van het DDR-erfgoed.
Na de val van de Muur in 1989 werd de herinnering aan de DDR, de onrechtsstaat die zijn eigen burgers bespioneerde en zelfs doodschoot als ze probeerden te vluchten, zo veel mogelijk uitgewist. Aan Unter den Linden werd het markante Palast der Republik afgebroken, om plaats te maken voor een kitscherige replica van een barok stadsslot.
Ook het werk van Kaiser moest eraan geloven. Zijn ministerie van Buitenlandse Zaken aan de Schinkelplatz werd afgebroken. De karakteristieke stalen skeletgevel van zijn Centrum-warenhuis aan de Alexanderplatz werd vervangen door de inwisselbare natuursteen die overal in het Westen voor winkelcentra wordt gebruikt. Zijn hotel Berolina, dat achter de Kino International stond en populair was bij de beter gesitueerde Oostbloktoeristen, werd gesloopt.
‘Niet alleen de gebouwen werden opgeruimd, maar ook een deel van de bouwkundige en culturele geschiedenis van de DDR. De sloop was een politiek statement’, zegt Ursula Müller, curator van de tentoonstelling.
Inmiddels is de wind enigszins gedraaid. ‘Men kan de geschiedenis van de DDR kritisch beoordelen en toch erkennen dat er in deze periode spannende architectuur is ontstaan’, zegt ze. ‘Gebouwen als de Kino International laten zien tot welke elegantie de DDR in staat was.’
Josef Kaiser beschikte over een aanzienlijke politieke en mentale lenigheid, als Duitser die de politieke turbulentie van de 20ste eeuw overleefde. Geboren in Oostenrijk-Hongarije (in Celje, dat tegenwoordig in Slovenië ligt), opgegroeid in Sudetenland, het Duitstalige deel van Tsjechoslowakije.
In de jaren dertig verhuisde hij naar Duitsland en in 1939 werd hij lid van Hitlers NSDAP. In de oorlog werkte hij voor de Duitse oorlogsindustrie. Na 1945 begon hij een nieuwe carrière als opera- en operettezanger, maar in 1950 keerde hij terug naar de architectuur.
Zoals zo veel Duitsers stond hij voor de keuze: Oost of West? Kaiser koos voor het Oosten, niet alleen omdat zijn vrouw uit Dresden kwam, maar ook omdat hij er betere carrièremogelijkheden zag. De meeste architecten gingen naar het Westen, waardoor de DDR een schreeuwend tekort aan goede bouwmeesters had.
Over zijn naziverleden werd nooit meer gepraat. Omdat de DDR ‘het goede Duitsland’ was, de antifascistische staat bij uitstek, konden haar inwoners niet fout zijn.
De DDR (1949-1990) was een jonge staat, op zoek naar een eigen stijl die gestalte moest krijgen op de Karl-Marx-Allee, de ‘socialistische prachtboulevard’ en culturele etalage van Oost-Duitsland. Tussen Oost en West woedde ook een architectonische Koude Oorlog. In het Westen bouwden architecten in de stijl van het internationale modernisme, met strakke, functionalistische vormen en veel staal, glas en beton.
Het eerste deel van de Karl-Marx-Allee, tussen Frankfurter Tor en Strausberger Platz, werd daarentegen gebouwd in een neoclassicistische ‘suikerbakkersstijl’, met aan de geschiedenis ontleende zuilen, koepels, ornamenten en reliëfs met scènes uit het arbeidersleven. Ook de arbeiders kregen het recht om in paleizen te wonen, gebouwd in een ‘nationale’ Duitse traditie waarmee de DDR zich wilde onderscheiden van het westerse internationalisme.
Die stijl werd ook toegepast in Stalinstadt (tegenwoordig Eisenhüttenstadt), de uit de grond gestampte socialistische modelstad in het Oosten van de DDR. Kaiser kreeg de leiding over de bouw. Toen het project vertraging opliep vanwege een gebrek aan geld, bouwmaterialen en vaklui, kreeg hij de schuld en werd hij van zijn opdracht ontheven.
Het tekende de moeilijke positie van architecten in de DDR. Enerzijds genoten zij bijzondere privileges, omdat zij gebouwen neerzetten die het land prestige verschaften. Anderzijds moesten zij zich voegen naar de steeds veranderende wensen van de staat en de communistische partij.
Kaiser was een grand seigneur in Oost-Berlijn. ‘Mijn vader reed in een BMW V8 door de stad’, zegt zijn zoon Gert (78) bij de presentatie van de tentoonstelling in de Berlinische Galerie. ‘Hij was geen marxist, daar was hij altijd heel open over. Voor hem was de burgerlijke moraal de maat van alle dingen. Geld verdienen door de opdrachtgever tevreden te stellen.’
Na zijn ontslag in Stalinstadt maakte hij een moeilijke periode door. Gert Kaiser herinnert zich dat zijn ouders al tickets hadden gekocht voor de vlucht van de West-Berlijnse luchthaven Tempelhof naar West-Duitsland (voor de bouw van de Muur konden Oost-Duitsers via deze route het land uit).
‘Maar toen kwam mijn vader thuis’, zegt Kaiser. ‘Hij was het met een vertegenwoordiger van partijleider Ulbricht eens geworden over nieuwe opdrachten.’
Josef Kaiser profiteerde van de architectonische koerswijziging die na de dood van Stalin werd afgekondigd. De rijkelijk gedecoreerde suikerbakkersstijl was te duur en te tijdrovend, zei de nieuwe Sovjetleider Nikita Chroesjtsjov. Overal in het Oostblok was de woningnood zo groot dat er snel en goedkoop gebouwd moest worden. Zo braken de hoogtijdagen van de Plattenbau aan, de flats die snel in elkaar werden gezet met geprefabriceerde elementen.
Rond het tweede deel van de Karl-Marx-Allee, tussen Strausberger Platz en Alexanderplatz, verrees een woonwijk van sobere, efficiënt gebouwde rechthoekige flats. Daar paste een andere representatieve architectuur bij. Geen neoclassicistische arbeiderspaleizen, maar strakkere, functionalistische gebouwen, een stijl die weer aansluiting vond bij het internationalistische modernisme dat in het Westen zo dominant was. De architectonische Koude Oorlog was voorbij.
Het bood Kaiser een kans die hij met beide handen aangreep. In 1956 had hij al bioscoop Kosmos gebouwd, die als een modernistisch fremdkörper tussen de neoclassicistische gebouwen in het eerste deel van de Karl-Marx-Allee ligt. In een soortgelijke stijl tekende hij nu de Kino International, de Mokka-Milch-Eisbar, Cafe Moskau en de nabijgelegen winkelpaviljoens.
‘In de DDR had architectuur ook altijd een politieke functie’, zegt curator Ursula Müller. Kaisers ensemble moest laten zien hoe modern en vooruitstrevend de DDR was. Partijleider Walter Ulbricht bemoeide zich hoogstpersoonlijk met Kaisers ontwerpen. De glazen foyer van Kino International moest 2 meter hoger worden, vond hij, want ‘onze werkende mensen moeten zich kunnen bewegen in hoge, vrije ruimten’.
Terwijl de DDR in augustus 1961 op slot ging met de bouw van de Muur, bouwde Josef Kaiser in een stijl die op het Westen was geïnspireerd.
‘Ik sprak een oude architect uit Dresden, die nog les had gehad van Kaiser’, zegt Kaisers schoondochter Lucia Maria (63). ‘Hij zei: door Kaiser wisten we dat we ook na de bouw van de Muur konden doorgaan met modern bouwen. Dat gaf ons jonge architecten een enorme moed.’
Van Kaisers gebouwen gaat nog altijd een grote bekoring uit. Toch ontbreekt er iets, als je op de hoek van de Karl-Marx-Allee en de Schillingstrasse staat. Het stadsleven heeft zich verplaatst naar Prenzlauer Berg, Friedrichshain of elders. De Karl-Marx-Allee is geen trefpunt meer, de militaire parades zijn verdwenen, de rode loper wordt niet meer uitgerold voor de sterren van de DDR-cinema, en met hotel Berolina zijn ook de toeristen weg.
Op de socialistische prachtboulevard is het verlangen om modern te zijn verdwenen; wat blijft is de herinnering aan een land dat niet meer bestaat.
Josef Kaiser. Bauen für die DDR.
T/m 1 februari 2027, Berlinische Galerie, Berlijn.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant