Grondstof In Drenthe wordt weer olie opgepompt. Het dorp Schoonebeek dankt haar voorspoed aan deze winning, maar niet iedere inwoner is verheugd over de hervatte exploitatie. Zo wordt gevreesd voor vervuiling. „Wat laten wij achter voor onze kleinkinderen?”
Deze jaknikker in Schoonebeek is de monumentale pomp bij put S-9, de negende proefboring naar aardolie in het dorp.
In achtertuinen en naast het kerkhof: vroeger „stonden overal in het dorp jaknikkers”, vertelt Henry Eisen (58), voorzitter van oudheidkundige stichting De Spiker. „Eind jaren zestig wilde de gemeente een nieuw winkelcentrum.” Op de beoogde locatie stond al een jaknikker olie op te pompen, dus het centrum is daar maar omheen gebouwd.
In totaal boorde de Nederlandse Aardolie Maatschappij (NAM) op 598 locaties in en rondom Schoonebeek. Dat begon in 1943, vertelt Eisen. „Voor de oorlog werd vermoed dat d’r olie in de grond zat, in Duitsland hadden ze al wat gevonden.” Niemand wist dat het ging om het twee na grootste olieveld van West-Europa op land. Het grootste ligt in Oostenrijk.
In 1996 stopte de NAM in Schoonebeek. De olieprijzen waren zo laag dat het niet meer loonde. „Toen was het ineens heel rustig”, zegt Margriet Weerman (44), inwoner van Schoonebeek. „De dynamiek en reuring vertrokken”, vult mede-inwoner Rennie Hans (60) aan.
Nadat de olie goedkoper kon worden gewonnen, keerde de NAM in 2011 terug. De jaknikkers hadden plaatsgemaakt voor hogerendementspompen. Daarmee kan de NAM volgens Eisen „geboren sturen”, wat betekent dat tijdens het boren naar verschillende olielagen gestuurd kan worden. Zo hoeft niet boven elke olielaag een pomp te worden geplaatst. De kabels en jaknikkers werden verruild voor stalen installaties en groene buizen. Volgens Weerman is dat onderdeel van de nieuwe „NAM-uitstraling”.
Alle nieuwe technieken ten spijt, kwam het pompen de afgelopen vijf jaar stil te liggen. In 2021 ontdekte de NAM een licht verhoogde waarde van afvalstoffen in het productiewater. Op 15 september kon de NAM weer aan de slag. De verhoogde waarde was verholpen en ze hadden in 2024 een nieuwe vergunning verkregen om afvalwater in gasvelden bij Schoonebeek te pompen. Na een jaar hebben ze nu ook alle systemen weer operationeel.
Toch wordt de discussie over het afvalwater nog volop gevoerd in Schoonebeek.
De Duitse bezetters waren tijdens de Tweede Wereldoorlog buitengewoon geïnteresseerd in de olie. Ze lieten Nederlanders van de Bataafse Petroleum Maatschappij (BFM) – die vooral actief waren geweest in Indonesië – ernaar zoeken. Maar door bombardementen van de Engelsen en sabotage verliepen de boringen traag.
„Verzetsstrijders wilden de gewonnen olie in brand steken. Maar dat lukte niet omdat het te dik en stroperig was”, vertelt Eisen. Gelukkig waren medewerkers van de BFM zo vriendelijk om te helpen. „De bewakers zeiden: ‘Als je ons gereedschap meeneemt, dan kunnen we niks. Maar bind ons wel even vast. Anders denken de Duitsers dat we geholpen hebben.’”
Na de oorlog werd de NAM opgericht en ging het bedrijf de olie winnen in Schoonebeek. Het bracht het Drentse dorpje economische voorspoed. Eisen: „In de jaren zestig werd zelfs geld geleend aan de gemeente Amsterdam.”
Om de vloeistof naar boven te krijgen, pompt de NAM stoom in de grond. Die maakt de dikke olie vloeibaar, waarna het weer naar boven wordt gepompt. Daar worden olie en water van elkaar gescheiden. Het resterende productiewater wordt in de grond geïnjecteerd, de olie gaat naar een raffinaderij.
Het productie- of afvalwater dat overblijft, voerde de NAM tot 2021 via leidingen af naar Twente, waar het werd opgeslagen in een leeg gasveld. „Dat was een foute calculatie van de NAM”, legt Eisen uit. „Het waren oude gasleidingen. Die waren kwalitatief niet goed genoeg.„ De leidingen lekten.
Dat het productiewater van Schoonebeek aanvankelijk naar Twente moest worden afgevoerd, kwam volgens een NAM-woordvoerder doordat het gasveld, dat naast het olieveld in Schoonebeek ligt, „te veel gas bevatte”. Inmiddels is het veld leeg genoeg voor de injecties.
Maar die liggen gevoelig bij sommige Schoonebekers. Uit een enquête uit 2023 kwam naar voren dat 57 procent van de bewoners tegen het injecteren van productiewater was, vertelt Jos van Hees (74). Van Hees is voorzitter van Dorpsbelangen Schoonebeek, een stichting die zich inzet voor de leefbaarheid van het dorp.
Buizenstelsel in het landschap rondom Schoonebeek.
Nieuwe pompen.
Het oude NAM-terrein De Boo.
Niet iedereen was tevreden over de enquête. Margriet Weerman, Rennie Hans en een groep andere bewoners namen, onder de naam Naoberschap Oliedorp (NOD), al voor publicatie afstand van de resultaten. Er was volgens Weerman sprake van „sturende vraagstelling”.
Tegelijkertijd kwam het Rijk met een ‘ontzorgtafel’, die de mogelijke zorgen van burgers over het oliepompen en de wateropslag moest wegnemen. Maar dat werkte niet voor iedereen, vertelt Jenneke Ensink (49), voorzitter van stichting Stop Afvalwater Schoonebeek (SAS). „Er zaten inwoners bij die heel kritisch waren en zich afvroegen wat er daadwerkelijk ging gebeuren.”
Er bestaan vooral zorgen over het productie- of afvalwater, dat de NAM dus terug in de grond pompt. „De oliewinning staat niet ter discussie. Dat is een lopende vergunning. De discussie die wij voeren gaat over de methode: wat laten we achter voor onze kinderen en kleinkinderen?”, zegt Ensink.
Volgens de voorzitter voelde het voor SAS alsof de overheid de „participatie” van de burgers slechts wilde „afvinken”. „We zijn heel kritisch geweest op de afspraken die uit de ontzorgtafel kwamen.” Daarbij ging het vooral om hoe bindend die waren. „Want het is leuk dat je wat op papier schetst, maar in hoeverre houdt het document juridisch stand? En willen wij dit als dorp wel?”
Om de afspraken met de NAM te controleren, is vervolgens de ‘Eulietaofel‘ opgericht. Daar kunnen inwoners bij aanschuiven om erop toe te zien dat het bedrijf zich aan de afspraken houdt die uit de ontzorgtafel kwamen.
Ensink is desondanks niet gerustgesteld. Ze wil bijvoorbeeld weten hoeveel zeggenschap ze krijgen als afspraken niet worden nagekomen. „De vergunning voor productiewaterinjecties en oliewinning loopt dan nog. Volgens mij kan je dan helemaal niets.”
Jilles van den Beukel, energie-analist bij denktank HCSS, denkt niet dat de oliewinning veel invloed zal hebben op de hoge benzineprijzen. Zo liet NAM-sitemanager Erik Baksteen tegenover RTV Drenthe weten na de opstartfase vierduizend olievaten per dag te produceren. „Op de wereldmarkt is dat miniem.”
En dat is bij lange na niet genoeg om Nederland dagelijks van olie te voorzien. In 2024 werden bijvoorbeeld meer dan 800.000 vaten per dag gebruikt. Daarnaast is Nederland gebonden aan regels van de Europese markt, waardoor Nederland de olie niet zelf kan houden. „Zelfs al zouden we dat willen”, zegt Van den Beukel.
De energie-analist volgt de ontwikkelingen in Schoonebeek wel. Het dorp en enkele omliggende gemeenten, onder meer Emmen, krijgen één euro per olievat. Indien een vat meer oplevert dan 80 euro, wordt de vergoeding verhoogd naar 1,50 euro. Van den Beukel is „benieuwd” hoe dat gaat „uitpakken” voor de regio. „Dat is voor Nederland relatief nieuw.”
Henry Eisen is de voorzitter van oudheidkundige stichting De Spiker in Schoonebeek, die lokale historie behoudt, waaronder het erfgoed rond de oliewinning.
Weerman en Hans maken zich niet zozeer zorgen over het afvalwater, maar meer over wat gebeurt met het geld dat Schoonebeek overhoudt aan de oliewinning. Van Hees, van Dorpsbelangen, vertelt dat een bestuur en raad van toezicht werden aangesteld, die bepalen wat gebeurt met het geld. „Daarbij mogen inwoners uit de regio ideeën aandragen.”
Maar de NOD vindt het belangrijk dat mensen die boven het olieveld leven, bepalen waar die euro’s aan worden besteed. Weerman: „Het zou bijzonder zijn als iemand uit Emmen gaat beslissen wat wij als Schoonebeek nodig hebben.”
Of de oliewinning en de bijkomstige opbrengsten blijven, is nog maar de vraag. Momenteel heeft SAS rechtszaken lopen tegen de vergunning van de NAM om afvalwater te injecteren. Er werden zes bezwaarschriften ingediend. „Die lopen allemaal nog”, zegt Ensink. Ze houdt goede hoop: „Anders waren we er niet aan begonnen.”
De NAM benadrukt dat injecteren ”de best beschikbare techniek” is. Daarbij houdt ze „vertrouwen” in de uitkomst van de lopende „procedures”.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie