Een "historische kans" om premier Benjamin Netanyahu te vervangen en "echte verandering" te brengen, klinkt het vanuit het oppositieblok in Israël na de voorlopige verkiezingsuitslag. Maar Netanyahu geeft zich niet zomaar gewonnen. De oppositie moet laten zien dat ze hem daadwerkelijk wil vervangen.
Op het moment van schrijven kwam het oppositieblok onder aanvoering van oud-legerleider Gadi Eisenkot volgens de exitpolls uit op 51 zetels in de 120 zetels tellende Knesset, het Israëlische parlement. De coalitie van Netanyahu zou eveneens 51 zetels krijgen. Nieuwe voorlopige uitslagen wijzen op een nipte voorsprong voor het blok van de premier, onder meer omdat zijn Likud-partij met enige afstand de grootste lijkt te worden.
"De regering-Netanyahu had 68 zetels in de Knesset en daar lijken er dus maar zo'n 51 van over te blijven. Dat is een duidelijke boodschap", zegt antropoloog Erella Grassiani van de Universiteit van Amsterdam over de voorlopige uitslag. "Netanyahu is verslagen", zegt hoogleraar Internationale Communicatie Eytan Gilboa van de Israëlische Bar-Ilan-universiteit stellig. "Hij is verslagen omdat zijn blok uiteindelijk tekort zal komen."
Noa Schonmann, universitair docent aan de universiteit Leiden, waagt zich niet aan stellige uitspraken, al was het maar omdat "Netanyahu een lange geschiedenis van comebacks" heeft. "Pas als er een coalitie is gevormd, kun je een winnaar aanwijzen."
Ze verbaast zich over hoe weinig er vooralsnog lijkt te zijn veranderd in Israël. "Het land heeft vier van zijn meest verschrikkelijke jaren ooit achter de rug. Vervolgens is er door iedereen ontzettend veel moeite in de verkiezingen gestopt en het resultaat is dat het politieke landschap nauwelijks is gewijzigd."
Op één belangrijke uitzondering na: de Arabische en Palestijnse partijen koersen gezamenlijk af op zo'n 16 zetels. "Ze hebben zich georganiseerd en met resultaat hun kiezers gemobiliseerd", zegt Schonmann. Het maakt van de Palestijnse partijen potentiële "kingmakers". "Hun zetelaantal kun je als oppositieblok niet negeren", zegt Grassiani.
Het oppositieblok zal moeten aantonen dat samenwerking met de Palestijnse partijen de kans op een regering vergroot. Op basis daarvan wordt in Israël bepaald wie er aan coalitieonderhandelingen mag beginnen.
Voor Netanyahu is samenwerking met Palestijnse partijen onbespreekbaar. Zijn blok zal daardoor hoe dan ook niet veel verder komen dan de 57 zetels waarop het volgens de voorlopige uitslag afstevent.
Doordat het blok-Eisenkot ongeveer even groot is als het blok-Netanyahu en in sommige peilingen zelfs een achterstand heeft, moet de oppositie dus een manier vinden om wél met de Palestijnse partijen samen te werken.
Dat werd in campagnetijd nog uitgesloten, maar volgens Schonmann en Gilboa is het een kwestie van tijd voordat die campagnebeloftes worden verbroken. "Het oppositieblok weet donders goed dat Netanyahu een soort feniks is: als je hem de kans geeft, herrijst hij uit de as."
Daarnaast weet het blok-Eisenkot dat het niet samenwerken met Palestijnse partijen kan leiden tot nieuwe verkiezingen, zegt Gilboa. En als de vraag is wie daarbij het meeste te verliezen heeft, dan lijkt het antwoord het oppositieblok te zijn.
Zo zullen er volgens Schonmann bij nieuwe verkiezingen vermoedelijk niet opnieuw tienduizenden Israëliërs in het vliegtuig stappen om te komen stemmen. Netanyahu heeft er baat bij als deze kiezers thuisblijven. Zowel Grassiani als Schonmann waren naar Israël gevlogen om te stemmen.
Daarnaast stelt Schonmann dat de kiezers van de kleine rechtse partijen die ditmaal de kiesdrempel niet hebben gehaald, bij nieuwe verkiezingen mogelijk naar Likud overstappen.
Gilboa wijst er ten slotte op dat eventuele nieuwe verkiezingen in Israël pas na de tussentijdse verkiezingen in de Verenigde Staten zullen plaatsvinden. President Donald Trump heeft gedreigd met nieuwe aanvallen op Iran zodra die verkiezingen achter de rug zijn. Netanyahu leek daar in de nacht van dinsdag op woensdag op te anticiperen. Volgens de premier krijgt Israël een "historische kans om Iran eens en voor altijd uit te schakelen".
"De veiligheidssituatie in Israël en daarmee het sentiment in de Knesset en de overwegingen van de kiezers kunnen daardoor zomaar weer veranderen", zegt Gilboa.
De verhoudingen in de Knesset zijn de komende tijd extra belangrijk. Zolang er geen regering is gevormd en dus geen duidelijke winnaar is, kan de oppositie alleen via het parlement veranderingen in gang zetten.
Als het blok-Eisenkot zijn weerstand tegen de Palestijnse partijen opzij kan zetten, kunnen er mogelijk meerderheden worden gevormd om bijvoorbeeld de controversiële juridische hervormingen van de regering-Netanyahu terug te draaien. Die hervormingen gaven de regering onder meer meer invloed op de benoeming van rechters en beperkten de bevoegdheden van de hoofdaanklager.
Ook kan via de Knesset mogelijk alsnog een onafhankelijke commissie worden ingesteld om onderzoek te doen naar de gebeurtenissen van 7 oktober. Dat is een langgekoesterde wens van de oppositie en volgens de tekst ook van een meerderheid van de Israëliërs.
Als de verkiezingen geen duidelijke winnaar opleveren, de Palestijnse partijen buitengesloten blijven en de oppositie er dus niet in slaagt een regering te vormen, wordt de situatie onvoorspelbaar en is het speculeren.
Grassiani en Gilboa sluiten niet uit dat president Herzog in dat scenario zal inzetten op een regering van nationale eenheid. Daarbij zouden het blok-Eisenkot en de Likud-partij van Netanyahu samenwerken. "Maar het is de vraag of je daarmee eenheid creëert, en wat voor een", stipt Grassiani aan.
Tegelijkertijd is Netanyahu simpelweg te controversieel om aan het hoofd te komen van zo'n regering, stelt Gilboa. "De premier is in verschillende corruptiezaken verwikkeld en het zogenoemde Qatar-schandaal speelt nog", zegt de hoogleraar. Naaste medewerkers van Netanyahu worden ervan beschuldigd dat ze geld van de Golfstaat hebben aangenomen.
"Als Netanyahu uit beeld verdwijnt, verschijnen er meer mogelijkheden voor een regering", besluit de hoogleraar. De vraag is of de Israëlische oppositie daarvoor over haar eigen schaduw heen kan stappen.
Source: Nu.nl algemeen