Cultureel erfgoed Door de ontkerkelijking dreigen tal van eeuwenoude orgels te verwaarlozen. ‘Orgelmentoren’ proberen dat te voorkomen, zoals Anno Bos (70) in de Grote Kerk van Schermerhorn en het Zwarte Kerkje in Zuidschermer. Hij stemt pijpen en smeert de ventielnippel van de motor met zuurvrije olie. „Het is vrij donker hier. Ik zet een mijnwerkerslampje op.”
Orgelmentor Anno Bos beklimt de trap naar het orgel in het Zwarte Kerkje in Zuidschermer.
Zo meteen zal Anno Bos (70) het orgel bespelen in de Grote Kerk van Schermerhorn. Hij zal een lampje om zijn voorhoofd binden om in het inwendige van het orgel te turen en hij zal een orgelpijp stemmen met een meegebracht tafelmes.
Maar hij begint, zoals altijd, met het ophalen van de kerksleutel. En daarvoor klopt hij aan bij het echtpaar Van der Weij, voornamen Eel en Corrie, beiden 89 jaar oud en sinds midden jaren zeventig woonachtig dicht bij die joekel van een kerk uit 1636. Bos moet lachen. „Het is nog nooit gelukt om die sleutel te halen zónder eerst koffie te drinken.”
En inderdaad, ook nu wordt goed smakende koffie gedronken en bovendien heeft Corrie havermoutkoeken gebakken. Eel van der Weij, oud-onderwijzer, speelt zelf een paar keer per week op het orgel, vertelt hij. Johann Pachelbel en een Fransman op wiens naam hij even niet kan komen. Maar de technische inspectie is een vak apart, die laat hij over aan Anno.
Bos is orgelmentor voor de Vereniging Mentoraat Klinkend Erfgoed (VMKE), opgericht in 2016 met als doel ‘verweesde orgels’ te behoeden voor verval. Een orgel geldt als wees zodra in de kerk geen diensten meer worden gehouden. Dat is het lot van een groeiend aantal Nederlandse kerkgebouwen, gezien het tanende kerkbezoek, voortvloeiend uit het afnemende geloof in God.
De VMKE heeft zo’n 35 orgels onder zijn hoede, van de Kop van Noord-Holland tot in Gelderland en Zeeland. Er zijn momenteel 36 mentoren, een onbetaalde functie geboren uit liefde voor het instrument.
Anno Bos is zo’n liefhebber. Voor de techniek van het orgel heeft hij altijd belangstelling gehad en voor de klank is hij gevallen. Thuis heeft hij twee orgels staan, in de woonkamer en in een werkkamer boven, hij speelt elke dag wel even. En eens per twee à drie weken is hij organist tijdens zondagsdiensten in een kerk in zijn woonplaats Alkmaar, een protestantse kerk met wél een levendige gemeente. Bespeel je een orgel niet regelmatig, inspecteer je het niet, verzorg je het niet, dan raakt het in verval. Ontstemd. Vervuild. Aangetast door houtworm.
Bos steekt de kerksleutel in het slot, de deur gaat open en de Grote Kerk maakt zijn naam waar, hoog en breed en indrukwekkend met zijn plafondschilderingen en gebrandschilderde ramen. Verder valt vooral de leegte op. Er staan maar een paar tafeltjes opgesteld en in de hoek bevindt zich een bar met chipszakjes in de vitrine. Nergens is ook maar een kerkbank te bekennen. Op 2 oktober was hier een yogameditatie met klankschalen. Een week later een concert met Mexicaanse muziek. In november en december staan er filmavonden en concerten op het program.
Het orgel, een laat achttiende-eeuws exemplaar, is zo omvangrijk dat het de hoge scheiboog in een zijbeuk volledig opvult. De voorkant is van zwart hout en de frontpijpen – zo heten die pijpen, vertelt Bos – zijn omlijst met bladgoud. Het orgelvocabulaire blijkt sowieso opgetrokken uit vaktaal. Het is een blaasinstrument dat zich voor de luchtvoorziening verlaat op een elektromotor. Die lucht heet geen lucht maar ‘wind’ en die belandt via blaasbalgen aangedreven door de elektromotor in een ‘windlade’. Boven die lade bevindt zich een imposante verzameling orgelpijpen gegroepeerd in registers, die je bedient via knoppen naast het klavier, terwijl je tegelijk de toetsen bespeelt… „Volg je het nog?” vraagt Bos.
Enfin, uiteindelijk draait alles om de muziek. Via een steil trappetje bereiktBos een nauwe vliering met om de hoek, voilà, het klavier. Hij gaat zitten op een houten bankje en kijkt naar de bladmuziek op de lessenaar. Aha, Louis Marchand, die Fransman bedoelde Eel zojuist bij de koffie. Maar Bos verkiest een andere Fransman, François Couperin en diens ‘Dialogue sur les grands jeux’. Bos trekt een stuk of vijftien registerknoppen open aan weerszijden van het klavier, zodat de wind door een groot aantal pijpen blaast wanneer hij begint te spelen.
Het orgel klinkt plechtig en vooral luid. „Ik raak wat afgeleid”, zegt Bos. „Hij is niet helemaal zuiver.” Hij stopt met spelen en loopt naar de achterzijde van het orgel, die uit grote houten luiken blijkt te bestaan. Hij opent een luik, zet het weg en zegt: „Het is vrij donker hier. Ik zet een mijnwerkerslampje op”, grabbelt in zijn rugtas. Hij tovert ook nog een grote zaklamp tevoorschijn.
En zo wordt het eeuwenoude binnenste van het orgel zichtbaar: smalle, grijze orgelpijpen van afwisselende hoogte in dicht opeengepakte clusters, een soort Manhattan in het klein. Uit de voorste pijpenrij steken ijzeren pinnetjes die stemkrukken blijken te heten. Tegen één zo’n stemkruk tikt Bos nu aan met dat van thuis meegenomen tafelmes terwijl hij de NRC-fotograaf van dienst vraagt om even een toets op het klavier in te drukken, een taak die doorgaans is weggelegd voor Eel van der Weij. Tik-tik-tik, doet het tafelmes („dat werkt beter bij deze Franse stemkrukken dan een gewoon stemijzer”) en de pin steekt rechter uit de pijp nu. „Zo, nu klinkt die toon een stuk beter, hoor je?”
Anno Bos, orgelmentor bij de Vereniging Mentoren Klinkend Erfgoed, verricht onderhoud aan het orgel in de Grote Kerk in Schermerhorn.
Op weg naar de elektromotor. Die krijgt druppeltjes olie.
Hier merkt Bos dat de ‘F’ en de ‘As’ van register ‘Octaaf 2 voet’ niet weerklinken, waarna hij speurt naar de oorzaak van het euvel.
En dan is het nu tijd voor het smeren van de ventielnippel van de orgelmotor. Bos heeft er online een injectiespuit voor op de kop getikt, voorzien van een krom tuitje. Die vult hij met zuurvrije rijwielolie. Hij stapt op de zitting van een oude stoel, klautert over de afdekplanken boven de blaasbalgen en opent de naastgelegen kist waarin de elektromotor schuilgaat. „De vorige keer was die kist erg vervuild vanbinnen”, zegt Bos, „ik heb flink gestofzuigd hier.” Eén nippel van het ventiel is niet zichtbaar, op de tast vindt Bos het tuitje.
Twee druppeltjes olie per nippel en de motor kan er weer jaren tegenaan. Dat heeft Bos geleerd van Roelof Kuik (75), bestuurslid van de VMKE. Kuik is instructeur van de orgelmentoren en was betrokken bij de oprichting van de vereniging tien jaar geleden. Bos, mentor sinds een jaar of drie, volgde elk jaar wel een training van hem.
„Behoud van cultureel erfgoed, dat is onze missie”, zegt Kuik door de telefoon. „Zodat toekomstige generaties meekrijgen wat er in vorige generaties allemaal belangrijk gevonden werd.” Gaat wel goed toch, met 36 orgelmentoren voor 35 orgels? Nou, zegt hij: we hebben nog geen mentoren in Noord-Brabant en Limburg en Drenthe, dat zijn „witte vlekken op de kaart”. Dat terwijl er steeds meer kerken zullen sluiten, „zeker in het zuiden, met al die katholieke kerken”. Bovendien is er op den duur sprake van „natuurlijk verloop” onder de orgelmentoren, want die zijn bijna zonder uitzondering de zestig gepasseerd. Evenals het vijfkoppig verenigingsbestuur. Kuik zelf legt volgend jaar zijn bestuursfunctie neer.
De vereniging is druk bezig nieuwe mentoren te vinden, juist dit weekend instrueerde Kuik een aantal nieuwelingen in Gelderland. Nieuwelingen, maar geen jongelingen, erkent Kuik. Idealiter zouden zich ook jongere mentoren aandienen, maar dat wordt „steeds moeilijker” want „de groep mensen die affiniteit heeft met het orgel wordt gewoon kleiner”. Mensen groeien er niet meer mee op zoals vroeger, toen er in menig huiskamer een klein orgel stond.
In het ouderlijk huis van Eel van der Weij bijvoorbeeld, de man van de kerksleutel. Hij was tien toen hij orgel leerde spelen, vertelt hij tijdens de koffie. „Ik had een geweldig voorbeeld aan mijn ouders. Mijn moeder zong en mijn vader zong ook en hij speelde op het orgel.” Ook bij Anno Bos, geboren in 1956, stond een orgel in het ouderlijk huis. Zijn moeder speelde. Zelf kreeg hij les vanaf zijn veertiende.
Bos verlaat de kerk, retourneert de sleutel en stapt in zijn auto. Op naar Zuidschermer, naar Het Zwarte Kerkje. Daar wacht weeskind nummer twee, een kleiner orgel, van rond 1760. De kerkbeheerder woont in de kosterswoning vastgeklonken aan de kerk. Hij doet open en via een steil wenteltrapje bereikt Bos de vliering. Hij passeert een nepkerstboompje dat op z’n zij ligt te rusten, opent een schuifdeur en neemt plaats achter het klavier. Tijd voor een Duitser: componist Johann Caspar Simon met zijn ‘Preludium en fuga’.
Begin september was Bos hier ook en schreef hij zijn jaarlijkse mentorrapport voor de stichting die de kerk bezit. Het orgel zag er goed uit, constateerde Bos, „schone omgeving” en „geen sporen van houtworm”. Wel zat er een lek in een naad aan de bovenzijde van de balg: „Reparatie is aan te bevelen.” Zo’n lek dicht hij niet zelf, dat doet een orgelbouwer.
De klanken van Johann Caspar Simon verstommen en Bos staat op. Die balg, vertelt hij, bevindt zich onder het orgel. Hij daalt af via een trappetje, verdwijnt geheel uit het zicht nu. „O grappig!”, klinkt het even later vanonder het klavier, „blijkbaar is de orgelbouwer al geweest! Het lek is gedicht!”
Bos inspecteert het binnenste van het achttiende-eeuwse orgel in het Zwarte Kerkje in Zuidschermer.
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie