Klimaat Deze maandag begint de jaarlijkse VN-klimaattop. Zelfs als alle landen zich aan eerdere afspraken houden, zal de temperatuurstijging forser zijn dan gehoopt. Is er een weg terug?
Door de hitte van deze zomer zijn de zonnebloemen verwelkt op deze Italiaanse akker.
Het gaat niet meer lukken. We gaan de opwarming van de aarde niet beperken tot 1,5 graad Celsius boven het pre-industriële gemiddelde, zoals afgesproken in het Akkoord van Parijs. Die ontnuchterende conclusie zingt al een tijd rond, maar staat nu ook zwart op wit: in het nieuwste Emissions Gap Report van VN-milieuorganisatie UNEP (oktober 2026). Dat verscheen traditioneel voorafgaand aan de jaarlijkse VN-klimaattop, die maandag van start gaat in Antalya, Turkije.
Zelfs als alle landen hun eigen, vastgestelde beleid uitvoeren, stevenen we af op een opwarming van ongeveer 2,8 graden aan het eind van deze eeuw. Als we de iets strengere, internationale doelen halen, zoals van de EU en de OESO, is het nog altijd 2,1 graden.
Intussen horen we steeds vaker over een ander perspectief: we overschrijden de 1,5 graad tijdelijk, om de opwarming vervolgens weer terug te brengen tot onder dat niveau. Dit idee staat bekend als temperature overshoot. In het gunstigste scenario piekt de opwarming ongeveer halverwege deze eeuw op 1,7 tot 1,8 graad opwarming, om tegen 2100 weer onder de 1,5 graad uit te komen.
Maar wat moet daarvoor gebeuren? Hoe realistisch is dat? En keert de aarde dan terug naar de toestand van vóór die overschrijding?
„We hebben geen keuze meer, we moeten wel”, zegt Detlef van Vuuren, klimaatonderzoeker bij het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en hoogleraar aan de Universiteit Utrecht. „En snel ook, want we hebben zó lang lopen prutsen.” Voor het 1,5-gradenscenario moeten we volgens hem twee dingen tegelijk doen: de uitstoot van broeikasgassen drastisch verminderen én CO2 uit de atmosfeer halen. Hij vergelijkt het met een badkuip die dreigt over te lopen: „Je moet én de kraan dichtdraaien, én de stop eruit halen.”
Hoe snel de kraan dicht moet, staat in het UNEP-rapport. Willen we de temperatuur uiteindelijk weer onder de 1,5 graad krijgen, dan moet de wereldwijde uitstoot van broeikasgassen ten opzichte van 2025 met 18 procent zijn gedaald in 2030, met 45 procent in 2035 en met 69 procent in 2040. Met de huidige nationale klimaatplannen halen we nog niet eens een derde daarvan.
Europa én Nederland hebben zichzelf ten doel gesteld om de uitstoot in 2030 met 55 procent te hebben verminderd ten opzichte van 1990. Beide zitten inmiddels op ongeveer 36 procent reductie. Het PBL schat de kans dat we het doel halen, op minder dan 5 procent.
„Hoe meer die doelen uit beeld blijven, hoe langer en hoe heftiger de wereld boven de 1,5 graad zal blijven”, zegt Heleen de Coninck, hoogleraar klimaatbeleid in Eindhoven en Nijmegen en plaatsvervangend voorzitter van de Wetenschappelijke Klimaatraad. „En hoe moeilijker het wordt om terug te keren.” Zelfs als we onze uitstoot tot nul terugbrengen, blijft er veel CO2 in de lucht aanwezig, benadrukt ze. Die blijft als broeikas fungeren, waardoor de temperatuur zal blijven stijgen. „Om die weer omlaag te brengen, zullen we CO2 uit de atmosfeer moeten halen.”
Dat is mogelijk. Bijvoorbeeld door bossen aan te planten of te herstellen; bomen nemen CO2 op tijdens hun groei. Ook herstel van veengebieden kan koolstof vastleggen. Daarnaast zijn er technologische methoden. Een daarvan is BECCS: bio-energy with carbon capture and storage. Daarbij wordt biomassa verbrand om energie op te wekken, waarna de vrijkomende CO2 wordt afgevangen en ondergronds opgeslagen. En met DACCS (direct air carbon capture and storage) wordt CO2 rechtstreeks uit de buitenlucht gehaald en opgeslagen.
Maar de schaal waarop dat moet gebeuren is enorm. In het gunstigste scenario uit het UNEP-rapport moeten we deze eeuw ongeveer 320 gigaton (miljard ton) CO2 uit de atmosfeer verwijderen. Dat komt overeen met ongeveer acht jaar aan wereldwijde CO2-uitstoot op het huidige niveau.
„Dat klinkt misschien niet als veel, maar de hoeveelheid CO2 die we op dit moment met moderne technologieën uit de lucht halen, is echt verwaarloosbaar klein”, zegt Van Vuuren. Veruit de meeste doelbewuste CO2-verwijdering gebeurt nu met bosaanplant: wereldwijd zo’n 2,2 gigaton aan CO2-verwijdering per jaar. „Sommige meetmethoden komen overigens op lagere getallen uit.” Maar bossen hebben ruimte nodig, groeien langzaam en kunnen door droogte, hitte, branden of houtkap snel hun opgeslagen koolstof weer vrijgeven.
De technologische methoden zijn op dit moment marginaal. BECCS verwijdert jaarlijks zo’n halve megaton (miljoen ton) CO2 uit de atmosfeer – dus ruim vierduizend keer minder dan wat de bomenaanplant doet. DACCS realiseert nu slechts 6 kiloton (duizend ton). Bovendien: BECCS en DACCS zijn energie-intensief en duur. En de verschillende oplossingen – bomen planten, BECCS en DACCS – zijn niet zomaar bij elkaar op te tellen, waarschuwt De Coninck. „Ze leggen vaak beslag op dezelfde schaarse grond, biomassa of energie.”
Auto’s bij een tolstation in China na de viering van nieuwjaar.
Er zijn ook andere technologische manieren om de opwarming tijdelijk af te remmen. Bijvoorbeeld door zwaveldeeltjes in de atmosfeer te brengen, die zonnestraling moeten weerkaatsen. Dat zou symptoombestrijding zijn, en bovendien: een gigantische operatie. Speciaal uitgeruste vliegtuigen zouden die deeltjes jarenlang, op grote hoogte en op grote schaal moeten verspreiden. „Steeds meer publieke en vooral private partijen doen daar onderzoek naar”, zegt De Coninck, „maar dit soort solar geo-engineering roept ook grote weerstand op. De EU wil het bijvoorbeeld verbieden, en met reden. Je bent toch aan het rommelen met een atmosfeer die we nog steeds niet helemaal begrijpen.” We weten bijvoorbeeld nog niet wat de invloed zal zijn op neerslagpatronen, legt ze uit. „Het kan goed zijn dat het middel erger is dan de kwaal.”
De technologische opties brengen nog een ander risico met zich mee, waarschuwen beide klimaatwetenschappers. Als landen erop vertrouwen dat ze de schade toch wel technologisch kunnen repareren, kan dat een excuus zijn om nu minder hard hun best te doen. „Dat noemen we mitigation deterrence”, zegt De Coninck. „Dat is een grote zorg. Maar die is niet nieuw: dit speelt al zolang als we praten over emissiehandel en bomen aanplanten. De kunst is: maximaal aan emissiereductie doen, en dan het laatste restje dat nodig is, uit de atmosfeer verwijderen.”
Ook Van Vuuren waarschuwt voor te veel vertrouwen in toekomstige technieken. „Dat is te risicovol. De bottom line is: ja, het kán, CO2 verwijderen, maar het is nog een open vraag of we het snel genoeg kunnen opschalen naar een schaal die ertoe doet. De uitstoot beperken is dus echt de prioriteit.”
Zelfs áls het lukt om de temperatuur weer onder de 1,5 graad opwarming te brengen, dan betekent dat niet dat de wereld terugkeert naar de toestand van vóór de overshoot. Sommige gevolgen van klimaatverandering zijn namelijk heel moeilijk terug te draaien. Van Vuuren: „Of zelfs helemaal niet – in elk geval niet binnen een paar duizend jaar.” Denk aan het smelten van ijskappen, het stijgen van de zeespiegel en het verdwijnen van ecosystemen en soorten. Plus het ontdooien van de permafrost, waarna de organische toendrabodem ‘vergaat’ – een proces waarbij nog weer enorme hoeveelheden broeikasgassen vrijkomen, waarschuwde Nature in 2025. „Hoe langer de aarde extra warmte vasthoudt, hoe groter de kans dat zulke onomkeerbare veranderingen in gang worden gezet”, zegt Van Vuuren. „Er komen nu al kantelpunten in beeld.”
Hoe lang een eventuele overshoot zal duren, en hoeveel kantelpunten we daarbij zullen passeren, is volgens hem nog niet goed te voorspellen. Er zitten nog grote onbekenden in het klimaatsysteem, en in hoe bijvoorbeeld de ijskappen, zeestromingen en ecosystemen reageren. „Het klimaat kan bijvoorbeeld gevoeliger zijn dan we altijd dachten”, zegt Van Vuuren. „We zien de laatste jaren immers een onverwacht snelle opwarming.”
We komen er niet onderuit, concludeert De Coninck: wat nodig is, is een veel diepere verandering van economie en samenleving. „Alles is nu ingericht op fossiel. Alles wat daarvan afwijkt, is dus duurder en ingewikkelder. En, niet onbelangrijk: het gaat in tegen grote private belangen.” Ook onze voedselsystemen zijn diep verankerd in bestaande markten, bedrijven, overheden en gewoonten: „Je bent er niet met zonnepanelen leggen en minder vlees eten. Dat is óók nodig, maar een stabiel klimaat vergt een andere manier van leven, een andere waardering van activiteiten, en daarmee een andere economische inrichting.”
Dat is ingrijpend, maar volgens De Coninck niet onmogelijk. „We hebben het alleen nog niet geprobeerd. Ja, we proberen de uitstoot naar beneden te brengen en CO2 weg te vangen. Maar een systeemverandering hebben we nog niet écht geprobeerd.”
Toch is ze hoopvol dat we dat alsnog kunnen doen. „Veel mensen willen duurzaam leven. En het alternatief, nietsdoen, is écht op de lange termijn niet houdbaar. Ook niet voor onze economie.”
Afvalverzamelaars zoeken op de stortplaats van Dandora in Nairobi bruikbaar materiaal tussen het afval. De verbranding van afval op de vuilnisbelt veroorzaakt ook luchtvervuiling in de omgeving.
Op de hoogte van kleine ontdekkingen, wilde theorieën, onverwachte inzichten en alles daar tussenin
Bij Google kan je nu zelf aangeven welke nieuwsbronnen jij vaker wil zien in je zoekresultaten.Meer informatie