Europa heeft zich laten verrassen door de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran. Nu de potentiële negatieve gevolgen duidelijk worden, wijzen de neuzen steeds meer in dezelfde richting.
is politiek verslaggever van de Volkskrant. Hij schrijft over veiligheid, diplomatie en buitenlands beleid.
Friedrich Merz, de Duitse bondskanselier die aan het begin van de Amerikaans-Israëlische oorlog tegen Iran benadrukte dat ‘dit niet het moment is om bondgenoten en partners de les te lezen’, tapt sinds kort uit een ander vaatje. Vrijdag haalde hij uit naar het Amerikaanse besluit om de sancties tegen Russische olie tijdelijk te versoepelen. ‘Het verzachten van de sancties, om wat voor reden dan ook, zien wij als verkeerd’, zei Merz.
Hij onthulde dat er voor de bekendmaking van dat Amerikaanse besluit overleg was geweest tussen de G7-partners en dat alle landen – behalve de VS – het erover eens waren dat dit niet moest gebeuren. ‘Ik zou graag de motieven achter dit Amerikaanse besluit kennen’, voegde Merz toe. ‘Het probleem in de oliemarkten is niet een gebrek aan aanbod, maar angst gerelateerd aan de oorlog die de prijzen omhoog stuwt.’
Maar daar liet de Duitse leider het niet bij. ‘De belangrijkste vraag blijft: wanneer eindigt deze oorlog en welke strategie wordt gebruikt om dit te bewerkstelligen?’ Merz zei dat de oorlog ‘een enorme impact heeft op onze energiekosten en het potentieel heeft om grootschalige migratie te veroorzaken’.
Daarmee vatte hij bondig samen hoe de oorlog cruciale Europese veiligheidsbelangen dreigt te raken: bevoordeling van Rusland, dat net de economische druk van vier jaar sancties begon te voelen; benadeling van de Duitse (en Europese) industrie die opnieuw met hoge energiekosten te maken krijgt; het risico op verstoring van Europese maatschappijen door een nieuwe groep oorlogsvluchtelingen; en toenemende dreiging van aan Iran gelieerd terrorisme.
Zo lijkt het erop dat de potentiële negatieve gevolgen van de oorlog wel voor elkaar krijgen wat geen enkele Europese politicus tot dusver lukte: het smeden van een coherenter Europees standpunt over de oorlog. Eensluidend of coherent is het standpunt overigens nog steeds niet, wel wijzen de neuzen steeds meer in dezelfde richting.
Die richting is dat Europeanen erkennen dat het Iraanse regime een groot gevaar betekent, intern en extern, maar dat de oorlog ‘buiten de kaders van het internationaal recht’ gebeurt (zoals inmiddels ook de Italiaanse premier Giorgia Meloni erkent) en dat de consequenties ervan een bedreiging vormen voor cruciale Europese veiligheids- en economische belangen.
Dat niet alle landen dit vanaf het begin helder naar voren brachten, had ook te maken met de pogingen van Europese leiders om Trump niet helemaal de handen te laten aftrekken van de oorlog in Oekraïne. Maar nu blijkt de tactiek van het stroop smeren (opnieuw) tegen harde grenzen te lopen. Het enige waarop Europeanen steevast kunnen rekenen, is de minachting van de regering-Trump voor hun zwakheid.
Zo is de Amerikaans-Israëlische aanval op Iran om allerlei redenen tamelijk uniek in de trans-Atlantische verhoudingen. In de grote oorlogen die de VS sinds de Koude Oorlog in het Midden-Oosten voerden, waren er altijd ten minste een paar Europese bondgenoten die ofwel meededen of politieke steun verleenden. Ditmaal niet.
In die oorlogen was ook sprake van een actieve Amerikaanse poging zo veel mogelijk bondgenoten – en de wereld – te overtuigen van de noodzaak van ingrijpen. Ditmaal niet. De Europeanen zijn vooraf niet of nauwelijks geconsulteerd, hoewel veel van de gevolgen van de oorlog een grotere impact hebben op de nabijgelegen Europese landen dan op de VS zelf. Niet nodig, oordeelde het Witte Huis.
Daarmee onderstreept de Amerikaanse aanval op Iran opnieuw dat voor de regering-Trump de Europese bondgenoten onderaan het lijstje van Amerikaanse prioriteiten staan – als ze er überhaupt op vermeld staan.
Die omstandigheden schiepen een unieke kans voor de Europeanen om voor de verandering wél een coherent antwoord te kunnen geven op zo’n ingrijpende gebeurtenis die hun eigen belangen direct raakt. Maar wie daar op hoopte, kwam bedrogen uit.
Er was zowel in de reacties van hoofdsteden als in Brussel geen begin van een eensluidend standpunt te herkennen, laat staan een reactie die ook een handelingsperspectief biedt. Wel veel bittere onderlinge verwijten, vooral in en jegens Brussel. Brussel is ‘weggegleden in de verlammende rol van slechts een commentator over de geopolitieke onrust aan zijn zuidelijke flank’, citeerde The Guardian een oud-EU-topdiplomaat.
Het is niet alsof Europa niet gewaarschuwd was. De kans op een Amerikaanse aanval werd vanaf begin dit jaar duidelijk zichtbaar in de opbouw van Amerikaans militair potentieel in de regio. Toch lijken er vooraf geen intensieve Europese pogingen te zijn geweest om het eens te worden over hoe Europa zich zou moeten opstellen. Wat al helemaal ontbrak, was de ambitie invloed uit te oefenen op de gedachtevorming in Washington.
Mogelijk maken Europese leiders zich al geen illusies meer over hun invloed op de Amerikaanse regering, maar het laat onverlet dat deze oorlog opnieuw bewijst hoe de ontrafeling van de trans-Atlantische relatie is versneld sinds de terugkeer van Donald Trump. Het is niet alleen zoeken naar gedeelde waarden of een gedeeld doel, maar ook naar basaal wederzijds respect. Op zijn best is het een dialoog tussen doven, maar meestal is er helemaal geen dialoog.
De Europeanen hebben zich, ondanks hun geopolitieke ambities, weer volledig laten verrassen door de gebeurtenissen. Ze moeten nu heel snel op zoek naar methodes om door de minachting in Washington heen te breken en hun macht te doen gelden.
Geselecteerd door de redactie
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant