Zwembaden zijn steeds vaker een molensteen om de nek van gemeenten. Maar: weinig kwesties in de lokale politiek zijn zo beladen.
zijn respectievelijk regioverslaggevers Noord- en Zuid-Nederland.
Hoe gevoelig het lot van een zwembad ligt in een lokale gemeenschap werd gemeenteraadslid Gineke Radix-Feijen uit Smilde pas echt duidelijk toen ze haar kleinzoon op een middag uit school haalde. Hij wilde afspreken met een klasgenootje. Maar dat ventje zei: ‘Ik mag niet met jou spelen, want van jouw oma moet het zwembad dicht.’
Er zullen weinig gemeenteraadsleden in Nederland zijn die, zoals Radix-Feijen (67), de verkiezingscampagne ingaan met als wapenfeit een motie met deze overweging: ‘Het zwembad in Smilde heeft jarenlang veel mensen plezier gebracht, maar de realiteit is dat het inmiddels financieel onverantwoord is om het bad in stand te houden.’
Toch diende zij de motie namens haar fractie Positief Vooruit in, op 6 november in de raad van de gemeente Midden-Drenthe. Haar man kreeg van een kennis toegebeten ‘dat als hij dit geweten had’ hij hem ‘een klap op z’n bek had gegeven’. Zelf deed ze een paar weken boodschappen in Assen, 10 kilometer verderop, om de verwensingen te ontlopen.
‘Niemand vindt het leuk dat een zwembad dicht moet, ook ik niet’, zegt Radix-Feijen. Dat, zoals uit onderzoek bleek, de gemeente per bezoeker inmiddels bijna twee tientjes bijpast, vond ze niet langer verantwoord. ‘We moeten in de lokale politiek inwoners en elkaar niet voor de gek houden.’
Jeugdzorg, groenonderhoud, parkeerbeleid: gemeenten gaan over veel zaken die mensen na aan het hart gaan. Toch is er één thema waarbij de gemoederen steevast hoog oplopen: het zwembad. En dan vooral: het zwembad dat met sluiting wordt bedreigd.
Ook in de financiële twisten met de landelijke overheid wordt het vaak van stal gehaald als ultiem drukmiddel. Als het Rijk niet over de brug komt, klinkt het regelmatig, dan zal de gemeente moeten bezuinigen op bijvoorbeeld de bibliotheek en het zwembad – en dat wil natuurlijk niemand.
Castricum, Geldermalsen, Heiloo, Maassluis, Moerdijk, Varsseveld, Vollenhove, Voorschoten, Waddinxveen: in veel gemeenten is het zwembad een hoofdpijndossier. Discussies over sluiting, renovatie of nieuwbouw zijn regelmatig brandende verkiezingskwesties.
Het afgelopen decennium verloor Nederland tientallen zwembaden, bleek uit een recente inventarisatie van het Mulier Instituut. Er gingen 66 baden dicht, terwijl er maar 27 nieuwe werden gebouwd. De voornaamste redenen voor sluiting zijn veroudering en hoge exploitatie- en energiekosten.
De financiële gezondheid van lokale overheden is al jaren een zorg, zeker sinds in 2015 allerlei (zorg)taken werden overgedragen door het Rijk. Accountantsbureau BDO analyseert jaarlijks hoe gemeenten er financieel voor staan. De jongste tussenstand is dat ze samen de komende jaren een tekort van zo’n 2 miljard euro verwachten.
Dit jaar kwam BDO bovendien met een specifieke waarschuwing: gemeenten hebben risico’s onvoldoende in beeld. Het gaat daarbij vooral om zogenoemd ‘maatschappelijk vastgoed’: scholen, sporthallen, en ja, ook zwembaden. Die dateren doorgaans uit de jaren zestig, zeventig en tachtig, toen ze werden gebouwd als toonbeeld van beschaving en vooruitgang. Nu naderen veel van deze voorzieningen het einde van hun levensduur.
Er zijn grote verschillen tussen gemeenten, signaleert BDO. Sommige houden in hun begroting netjes rekening met grote investeringen en de daaruit voortvloeiende rentelasten. Maar te veel lokale overheden durven het beest niet in de bek te kijken, en komen daardoor voor het blok te staan.
Gineke Radix-Feijen baatte jarenlang samen met haar man het sportcafé naast het zwembad uit. Zo wist ze dat de technische installatie al dienstdoet sinds de opening in 1977. Eigenlijk een wonder dat-ie nog werkt, zegt ze. Maar bepaalde reserveonderdelen zijn niet meer te krijgen.
Vijftien jaar geleden was er ook al discussie over de levensvatbaarheid van het zwembad. ‘Maar toen waren de financiële moeilijkheden minder groot. Nu krijgen we uit Den Haag te weinig geld voor wat we moeten doen. Dan wordt de vraag: houden we het zwembad open en maken we alles duurder voor alle inwoners, of beperken we ons tot onze wettelijke taken?’
Voor Radix-Feijen kwam de zaak op scherp te staan toen na de val van het college, vorig jaar, haar fractie Positief Vooruit werd gevraagd deel te nemen aan een nieuwe coalitie. In de bezuinigingsvoorstellen stond het, in een bijzin: ‘Het zwembad in Smilde wordt in de zomer van 2026 gesloten.’
Een donderslag bij heldere hemel was het, ook voor haar. ‘Ik vroeg: is het dorp hier wel bij betrokken?’ ’s Avonds schreef ze een brief: bleef dat zinnetje overeind, dan zou haar partij zich terugtrekken uit de onderhandelingen.
Het college erkende: er was een gedegen onderzoek nodig. Dat kwam er, in de zomer van 2025. ‘Toen bleek dus dat we als gemeente per zwembadbezoeker 19 euro bijleggen.’ En dat terwijl ongeveer een derde van de 27 duizend bezoekers uit andere gemeenten komt. ‘Wil je het zwembad openhouden, dan zul je de installatie moeten vernieuwen, het dak moeten isoleren, alle kleedkamers en douches vernieuwen…’
Ondertussen bedraagt het exploitatietekort een half miljoen euro, terwijl Midden-Drenthe de komende jaren 7 miljoen euro moet bezuinigen. Dat vergt scherpe keuzes, vindt Radix-Feijen. ‘Als we het zwembad open willen houden, dan kun je bijvoorbeeld niet meer de kinderen helpen die geen laptop kunnen betalen.’
Door een herindeling herbergt Midden-Drenthe inmiddels drie publieke zwembaden binnen de gemeentegrenzen. Haar conclusie: willens en wetens een zwembad openhouden dat niet meer uit kan, is onverantwoord. ‘We moeten realistisch zijn en kunnen niet langer dingen voor ons uitschuiven.’
Het college was blij verrast met de bijval. Ondertussen zwol het tegengeluid aan. Er kwam een actiegroep en een petitie, ‘Red zwembad De Smelte’, die ruim 1.600 keer werd ondertekend.
Het raadslid begrijpt het sentiment: we hebben iets en raken het kwijt. Vandaar ook dat ze in de motie opnam dat het uitgespaarde geld in Smilde besteed moet worden, bijvoorbeeld aan de bouw van een multifunctioneel centrum.
Het is snikheet in de entree van De Smelte. Door een probleem met de verwarmingsinstallatie kan de temperatuur niet goed gereguleerd worden. De senioren die hier elke donderdagochtend hun baantjes trekken, klagen er niet over. Drie kwartier hebben ze volgens het rooster. ‘Maar na een half uur zijn we bekaf’, zegt Dick Marchand (84).
Marchand zat jarenlang in de Wmo-raad van de gemeente. Via dit belangenorgaan dat meedenkt over de Wet maatschappelijke ondersteuning (een van de taken die gemeenten van het Rijk overnamen, red.) kreeg hij meer inzage in de gemeentelijke financiën.
‘Zo’n zwembad is een enorme kostenpost, dat kan de gemeente gewoon niet meer betalen’, weet hij. ‘Het is makkelijk om de gemeente de schuld te geven. Maar alles is gewoon over de schutting gegooid.’
De anderen hebben minder begrip. ‘Het zwembad moet gewoon open blijven’, vindt Albert Koning (80). Typisch de overheid, zegt hij: ‘Voor onderhoud is niet gespaard.’ Zelf weet je toch ook dat je geld opzij moet leggen om eens in de zoveel jaar je huis te laten schilderen?
Niemand ontkent de slechte staat van het zwembad. Klarie Hatzmann (71) kan het weten: ze was 25 jaar badjuf in De Smelte. ‘Toen al moest ik voor het peuterzwemmen met een doekje de bankjes afnemen, het roet lekte door het dak.’ Nu lijdt ze aan een spierziekte. ‘Zonder het zwemmen zou ik er niet meer zo bijlopen.’
Maar de zwemvierdaagse in maart, aangekondigd op een handgeschreven vel en afgesloten met discozwemmen, is wellicht de laatste editie.
Vroeger, mijmeren de senioren, was Smilde nog een rijke, zelfstandige gemeente.
‘Nu gaat al het geld naar Beilen’, zegt Hatzmann, over de grootste plaats in de gemeente waar vanuit het dorp vaak met jaloezie naar wordt gekeken. Misschien kan een inzamelingsactie iets uithalen, oppert ze. Of het inschakelen van lokale ondernemers. Ze hoorde de wethouder tijdens de informatieavond weliswaar zeggen dat ‘nog niets in beton is gegoten’. ‘Maar er is gewoon geen geld.’
Die wethouder was Peter Smit. Hij is beroepsbestuurder en werd vorig jaar na de bestuurscrisis ingevlogen van buiten. Hij zag de gemoederen hoog oplopen in zalencentrum Het Kompas. Begrijpelijk, vindt hij. ‘Een zwembad is een symbool, even vanzelfsprekend als noodzakelijk. Vroeger konden we ons die luxe alleen een stuk beter veroorloven dan nu.’
De duurzaamheidseisen en zwemwaternormen zijn strikter geworden, stelt hij. Tegelijkertijd wijst hij op de decentralisaties als bron van het onheil. De overgedragen taken gingen gepaard met flinke bezuinigingen. En sommige regelingen, bijvoorbeeld de jeugdzorg, hebben een ‘open einde’, zoals dat heet: de gemeente moet gewoon betalen. ‘Als je echt een probleemgezin binnen de gemeenten hebt, kunnen de kosten hoger oplopen dan het exploitatietekort van het zwembad.’
Met hangen en wurgen lukte het de gemeente volgens Smit sinds de decentralisaties de afgelopen tien jaar door te komen. ‘Maar de kern van de zaak is: er komt onvoldoende geld van het Rijk. Dan moet je nagaan: wat zijn onze wettelijke taken? De enige keuze is: met de kaasschaaf of de hakbijl. Dan kom je algauw uit bij zwembaden.’ Onvermijdelijk, maar ondermijnend, vindt de bestuurder. ‘Want we willen ook dat mensen meer bewegen. Voor hun welzijn, en om de zorgkosten te verminderen.’
En dus zegt Smit wat bestuurders vaak zeggen: ‘We moeten er goed naar kijken.’ Zover als Radix-Feijen, die stelt dat ‘het gewoon niet meer gaat’, wil hij niet gaan. Nog niet, tenminste. Hij beloofde de gemeenteraad een extern onderzoek, naar de mogelijkheden om het zwembad open te houden.
Dat onderzoek verscheen vorige week, en laat over de staat van het bad weinig twijfel. De technische installaties ‘staan op het randje van uitval’, de voorraad chemicaliën voor het schoonmaakfilter raakt op terwijl het spul moeilijk verkrijgbaar is, het betonwerk van het bassin is aangetast door chlorideschade. ‘Matig’ en ‘slecht’ zijn woorden die vaak opduiken. Renoveren kost 4,5 miljoen euro.
Van de vier onderzochte scenario’s – verduurzamen, prijzen verhogen, afstoten, sluiten – voorkomt alleen dat laatste dat de gemeente de komende jaren zes tot zeven ton moet ophoesten.
Maar een knoop wordt nog niet doorgehakt. ‘Elke optie in deze fase vraagt om verdere feitelijke verdieping en aanvullende onderzoeken’, schrijft het gemeentebestuur aan de raad. Een werkgroep mag meepraten.
Verderop in Drenthe rolde het geld vlotter. In januari luidde het bestuur van Dorpsgemeenschap Havelte de noodklok vanwege de wankele financiële positie van zwembad De Kerkvlekken.
Nog geen week later kwam het gemeentebestuur van Westerveld al over de brug met een steunpakket. Met een extra tegemoetkoming van ruim 128 duizend euro voor de exploitatie en mogelijk noodzakelijk onderhoud zou het buitenzwembad in elk geval deze zomer weer open kunnen.
Een paar dagen later nam de fractie DSW / Gemeentebelangen – de partij van de verantwoordelijk wethouder – een verheugd filmpje op in het buitenbad, gestoken in dikke jassen.
De gemeenteraad leek niet meteen overtuigd. Eenmalige steun bood volgens CDA-raadslid Adri van der Weyde geen garantie dat volgend jaar niet opnieuw zal worden aangeklopt voor extra steun. En wat zou het gemeentebestuur zeggen, als binnenkort ook het zwembad in Vledder om meer geld vraagt? ‘Het makkelijkst is om te roepen dat alle zwembaden moeten openblijven. Maar de vraag is of Westerveld zich nog wel drie zwembaden kan veroorloven.’
‘Het plakken van een pleister’ is geen structurele oplossing, erkende het gemeentebestuur. Maar, verzocht wethouder Schoenmaker de gemeenteraad: ‘Ik wil voor vandaag vragen om niet te ver vooruit te kijken.’
Raadslid Van der Weyde merkte nog op dat de timing van de noodkreet wel opmerkelijk was. ‘Want wie durft een maand voor de verkiezingen te besluiten het zwembad in Havelte dit jaar niet open te laten gaan?’
Het antwoord volgde een week later: niemand, ook Van der Weyde zelf niet. Inwoners van Havelte hadden een groene opblaaskrokodil meegenomen naar de raadsvergadering in Diever, één van hen droeg een duikbril en snorkel.
Bij alle partijen waren de mitsen en maren verdwenen. De 120 duizend euro noodsteun was een hamerstuk.
Iedereen heeft zorgen over de gemeentelijke financiën, zei raadslid Geke Kiers (DSW). ‘Maar wij zien vooral de waarde van het zwembad voor het dorp.’ Groot applaus. Burgemeester Jouke Spoelstra riep alle toehoorders op vooral te gaan stemmen op 18 maart.
Een gemeente die volgens accountantsbureau BDO wel adequaat begroot, is het Zuid-Hollandse Alphen aan den Rijn. Daar geen discussie over openhouden of sluiten van zwembad De Hoorn, maar gaat de keuze tussen renovatie en nieuwbouw. Een luxeprobleem: investeren we 20 miljoen of 26 miljoen euro?
Is Alphen aan den Rijn met zijn bijna 120 duizend inwoners dan zo rijk? Niet per se, zeggen wethouder Financiën Gert van den Ham en de financieel adviseur van de gemeente, Dennis van der Graaf. ‘Dit jaar krijgen we de begroting bijvoorbeeld niet sluitend’, legt Van der Graaf uit, ‘vooral doordat de kosten voor jeugdzorg snel gestegen zijn.’
Een niet-sluitende begroting in een verkiezingsjaar, daar moeten de meeste wethouders Financiën niet aan denken. In Alphen aan den Rijn ligt dat anders. ‘De gemeenteraad vroeg ons unaniem om verder te kijken met onze begroting’, zegt de wethouder, ‘verder dan de politieke horizon van vier jaar en nog eens vier jaar.’ Dat geeft lucht en vertrouwen. ‘Er gaat een hele wereld open.’
Met die rugwind durfde het college het aan om, met de gemeenteraadsverkiezingen in aantocht, de onroerendezaakbelasting met 30 procent te verhogen. Het was landelijk nieuws en collega’s van Van den Ham belden hem verbaasd op. ‘Gert, wat doe je nou man, zo vlak voor de verkiezingen?’ Zo’n ozb-verhoging doen de meeste colleges in hun eerste jaar, merkt Van der Graaf op. ‘Eerst het zuur, hè.’
De financiële langetermijnblik van de gemeente is de sleutel voor het vernieuwen van maatschappelijk vastgoed, zoals zwembad De Hoorn aan de Van Foreestlaan. De noodzaak van renovatie of nieuwbouw is voor de argeloze badgast niet goed te zien. Het 28 jaar oude, in oranje steunkleur uitgevoerde zwembad – geplande levensduur: 40 jaar – oogt prima onderhouden.
De Hoorn is er ogenschijnlijk voor iedereen. ‘Zeker in vakanties is het hier lekker druk’, zegt een zwembadmedewerker vanachter zijn balie. Er is een recreatiebad met eindeloze glijbaan en ruime lichtinval, binnen en buiten zijn wedstrijdbaden, en in het iets warmere doelgroepenbad met verstelbare bodem doen senioren hun oefeningen.
Toch moet er een nieuw zwembad komen, zegt de exploitant. Alphen aan den Rijn groeit: op een paar honderd meter van De Hoorn komt een nieuwe woonwijk met vijftienduizend inwoners. Nieuwbouw heeft gasloze toekomstbestendigheid als voordeel boven renovatie, bovendien kan het oude zwembad openblijven tijdens de bouw. Ook kunnen er met het oog op de bevolkingsgroei mogelijk een huisartsenpraktijk, apotheek, fysiotherapie en andere zorgfaciliteiten bij worden gebouwd.
‘Van GroenLinks tot VVD is iedereen voor het in stand houden van basisvoorzieningen’, stelt D66-wethouder Van den Ham. ‘Het is ondenkbaar dat Alphen geen bibliotheek heeft, of geen zwembad.’
Dat zullen meer gemeenten willen, maar dan moeten ze wel weten hoe de staat is van dat maatschappelijk vastgoed. Als bijvoorbeeld het pand waarin een muziekschool zit volledig is afgeschreven, staat het niet op de balans. Daardoor heeft de gemeente dat bezit niet in beeld. Met als gevolg dat niemand weet dat het dringend aan vervanging toe is, waardoor de gemeente er dus ook geen geld voor reserveert.
BDO adviseert gemeenten dan ook een register aan te leggen met al het maatschappelijk vastgoed: wat is de staat, welke onderhouds- en vervangingsopgave is er? En: hoe gaan we dat bekostigen? ‘Dan is wellicht uiteindelijk de afweging: kunnen we al die voorzieningen wel in de benen houden?’, aldus Steehouwer van BDO.
Daar maken ze zich in Alphen aan den Rijn niet bovenmatig veel zorgen over, sinds het college op verzoek van de gemeenteraad twee à drie termijnen vooruitkijkt. Daarmee is de vooruitziende blik automatisch ook gericht op het in stand houden van al die zwembaden, sporthallen, schoolgebouwen. Voorspelbaarheid is daarbij voor de wethouder Financiën het kernwoord.
Want als de gemeente wéét dat, bijvoorbeeld, het zwembad over enkele jaren aan vervanging toe is, kan Alphen aan den Rijn nu al beginnen met sparen, legt Van der Graaf uit. ‘Want wat we nu sparen, hoeven we straks niet te lenen als we de investering gaan doen. Daardoor hebben we ook minder rentelasten. Als we in de volgende periode gaan bouwen, beginnen de jaarlijkse vaste lasten pas in de periode daarna, vermoedelijk vanaf 2031. Tot die tijd kunnen we sparen.’
Tegenover de voorspelbaarheid van het acht tot twaalf jaar vooruitkijken in Alphen aan den Rijn, ziet raadslid Radix-Feijen in Smilde de kortzichtigheid die voortvloeit uit de vierjarige verkiezingscyclus. ‘Na vier jaar stappen alle leken – want dat zijn we – weer op. Om echt iets te kunnen betekenen, moet je je flink in zaken verdiepen. Maar alleen wie de grootste mond heeft, krijgt een herkansing.’
Bovendien, zegt ze, brengt het gemeentebesturen te zeer in de verleiding lastige kwesties voor zich uit te schuiven. ‘Maar zo kun je een gemeente niet runnen. We moeten soms nare besluiten nemen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant