Drie hulporganisaties trokken zich afgelopen week vanwege hevige gevechten terug uit de Zuid-Soedanese stad Akobo. Het is tekenend voor de verslechterende situatie in het Oost-Afrikaanse land, dat volgens de VN dicht bij een nieuwe burgeroorlog is. Wat is er aan de hand?
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over Afrika en het Mondiale Zuiden.
Het Rode Kruis, Artsen zonder Grenzen en Save the Children verlenen normaal gesproken hulp in de Zuid-Soedanese staat Jonglei, waaronder de stad Akobo. Maar die staat is onlangs veranderd in een conflictgebied. In december braken gevechten uit tussen het Zuid-Soedanese regeringsleger en meerdere milities die de oppositiepartij steunen.
Burgers en hulporganisaties werden slachtoffer van die gevechten. Een ziekenhuis van Artsen zonder Grenzen (AzG) werd door het leger gebombardeerd en een ander gezondheidscentrum geplunderd. De hulporganisatie verloor het contact met 26 medewerkers. Ook het Rode Kruis werd geraakt: twee medewerkers zijn bij de gevechten gedood en twee anderen gewond.
Akobo was lang de enige overgebleven veilige plek in Jonglei, totdat het regeringsleger vorige week een aanval op de stad aankondigde. 250 duizend burgers sloegen op de vlucht, van wie 35 duizend de grens met buurland Ethiopië overstaken. Ook de drie hulporganisaties zagen zich genoodzaakt te vertrekken.
Zuid-Soedan splitste zich in 2011 na een referendum af van Soedan. Maar direct daarna ontstond een strijd over wie het olierijke land mocht besturen. Die strijd loopt langs etnische lijnen. Aan de ene kant staat Salva Kiir, een etnische Dinka en vertegenwoordiger van de grootste bevolkingsgroep van het land. Tegenover hem staat Riek Machar, een etnische Nuer.
Bij de stichting van Zuid-Soedan sloten de twee mannen een delicaat compromis: Kiir werd president en Machar vicepresident. Hun aanhoudende rivaliteit leidde van 2013 tot 2018 tot een bloedige burgeroorlog die het leven kostte aan 400 duizend mensen.
Ondanks het in 2018 gesloten vredesakkoord ging het vorig jaar opnieuw mis. De officiële aanleiding was de aanval van de Witte Nijl-militie, voormalige bondgenoten van Machar, op een legerbasis in het noordoosten van Soedan, waarbij 250 soldaten werden gedood. Volgens Kiir was Machar de opdrachtgever achter de aanval. Hij ontsloeg zijn vicepresident en klaagde hem aan voor moord, verraad en misdaden tegen de menselijkheid.
Zuid-Soedan is een zeer olierijk land. Maar voor zijn export is het afhankelijk van buurland Soedan, omdat Zuid-Soedan zelf geen toegang heeft tot de zee. Sinds er in 2023 een burgeroorlog in Soedan uitbrak, zijn de olietransporten gestremd en komt er veel minder geld binnen bij de Zuid-Soedanese elite.
De Zuid-Soedanese regering verkeert daarom in economische problemen, zegt Daniël Akech, Zuid-Soedan-deskundige van de International Crisis Group. Hij vermoedt dat die problemen de werkelijke reden zijn dat president Salva Kiir zijn rivaal Riek Machar heeft ontslagen en heeft aangeklaagd voor verraad. ‘Kiir zoekt naar manieren om het geld dat nog binnenkomt met minder bondgenoten te hoeven delen.’
Kiir ontketende daarmee een conflict in Zuid-Soedan, want de milities die het nu opnemen tegen het regeringsleger zijn bondgenoten van Riek Machar, die onder huisarrest staat. Inmiddels vechten zij in zes van de tien Zuid-Soedanese staten. De VN-organisaties waarschuwden afgelopen week voor een ‘volledige’ burgeroorlog.
Alle ingrediënten voor een verdere escalatie zijn aanwezig, zegt Akech. De Zuid-Soedanese regering zet vanwege haar economische problemen goedkope milities in om voor haar te vechten, in plaats van het dure officiële leger. ‘Dat zijn vaak groepen die zich niets aantrekken van het oorlogsrecht’, zegt Akech. En dat is al te merken. Zo werden bij een aanval op een dorp bij de grens met Soedan twee weken geleden 178 burgers gedood.
Verder zijn er veel meer wapens beschikbaar in Zuid-Soedan dan voorheen, omdat veel Zuid-Soedanezen als huurling meevechten in de oorlog in Soedan. ‘Jongeren kunnen gemakkelijker aan een wapen komen op de zwarte markt en meevechten.’
De milities die aan de kant van Machar staan, merken ondertussen dat de Zuid-Soedanese regering verzwakt is. ‘Ze zullen daarom niet snel stoppen met vechten.’ Bovendien worden beide partijen economisch gesteund door machthebbers in de omringende landen, die ieder hun eigen belang hebben in het olierijke Zuid-Soedan.
Akech ziet daarom maar één uitweg voor het conflict. De aanklacht tegen Machar moet worden ingetrokken en de Zuid-Soedanese elite moet opnieuw onderhandelen over de verdeling van de inkomsten. ‘Maar de grote vraag is: wie gaat dat voorstellen?’
‘Het brengt al duizenden nieuwe vluchtelingen op de been’, zegt Danielle Brouwer van het Rode Kruis vanuit Juba, de hoofdstad van Zuid-Soedan. En dat terwijl 10 miljoen van de 12 miljoen inwoners al afhankelijk zijn van ontwikkelingshulp. Bovendien vangt Zuid-Soedan ook al 1,3 miljoen vluchtelingen op uit buurland Soedan.
Brouwer was afgelopen week in Renk, op de grens met Soedan, waar dagelijks 150 tot 300 nieuwe vluchtelingen uit Soedan arriveren. Zij werden voorheen wekelijks per boot naar vluchtelingenkampen in de rest van het land gebracht. Maar sinds de Verenigde Staten vorig jaar hun ontwikkelingshulp stopzetten, varen de boten nauwelijks meer. Duizenden mensen zitten als gevolg daarvan vast in Renk, waar ze met aan elkaar geknoopte kleding tenten fabriceren.
Vanwege het oplaaiende geweld is het goed mogelijk dat mensen uit de rest van Zuid-Soedan ook richting de grens met Soedan zullen vluchten. Brouwer voorspelt dat de gebrekkige voorzieningen daarmee nog verder onder druk komen te staan en de prijzen van eten en water verder zullen stijgen. ‘Een vis kost hier nu al 3 euro, terwijl Renk direct aan de Nijl ligt.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant