Oorlog in Midden-Oosten Ruim twee weken na de eerste luchtaanvallen op Iran escaleert het conflict steeds meer. De Amerikanen lijken geen plan of doel te hebben. Ondertussen lijdt de rest van de wereld onder stijgende prijzen en toenemende onveiligheid.
Iraniërs staan op posters met foto's van de Amerikaanse president Trump en de Israëlische premier Netanyahu, in een herdenkingsceremonie in Teheran voor het Palestijnse volk, op de laatste vrijdag van de Ramadan.
„You come at the king, you best not miss.” Ofwel: wie voor de kop van de koning gaat, móét wel raak schieten, anders zal hij verregaande, pijnlijke en onvoorziene consequenties ondergaan. Het lijkt erop dat Donald Trump deze les, uit de Amerikaanse tv-serie The Wire, nu aan het leren is.
Twee weken nadat Israël en de Verenigde Staten begonnen met hun luchtaanvallen op Iran, escaleert het conflict steeds meer op een wijze die de president niet voorzien had toen hij, volgens Amerikaanse kranten nog enigszins high van de succesvolle militaire operatie in Venezuela, besloot een van zijn oudste politieke beloften te breken: dat hij geen grote oorlogen zou beginnen. Het zou vast snel gaan, geloofde hij, en als de kop van het regime eraf was, zouden de Iraniërs hun regering kunnen overnemen. „It’s yours to take”, zei hij kort nadat de eerste bommen op Teheran vielen: de macht ligt voor het grijpen.
Maar het regime zit er nog – weliswaar verzwakt, maar geenszins verslagen. En hoewel het conflict nu geen Lees ookOorlogen raken steeds meer verknoopt. Betekent dat ook dat we nu de Derde Wereldoorlog in glijden?Oorlog uit noodzaak of oorlog uit vrije wil
Er zijn twee typen oorlog, schreef de Amerikaanse buitenlandanalist Richard Haass deze week in de Financial Times: oorlogen uit noodzaak en oorlogen uit vrije wil. In de eerste categorie vallen oorlogen waarin de grootste nationale belangen op het spel staan, zoals zelfbehoud; de Oekraïense reactie op de Russische invasie is volgens hem zo’n oorlog.
Oorlogen uit vrije wil – wars of choice – worden aangegaan terwijl andere middelen, zoals diplomatie, nog niet uitgeput zijn. De Amerikanen kozen voor oorlog met Iran terwijl er, schreef Haass, geen direct militair gevaar van het land uitging. De verstandige keuze is volgens Haass om hem nu te beëindigen.
De vraag is of de Amerikanen dat wel kunnen. Allereerst omdat ze hun lot verbonden hebben aan dat van de Israëliërs. De VS moeten Iran wel aanvallen, zo verdedigde onder meer minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio zich. Er zou een Israëlische aanval komen die onverbiddelijk tot een Iraanse tegenreactie op Amerikaanse troepen zou leiden – daarmee implicerend dat de Israëlische premier Benjamin Netanyahu het geweer in handen heeft waarmee de Amerikanen moeten schieten. Uit reconstructies in Amerikaanse kranten blijkt dat Netanyahu zijn oorlogsenthousiasme de afgelopen maanden steeds weer overbracht op Trump, met succes.
Een groot billboard in Tel Aviv bedankt God en Donald Trump .
Een plan lijkt er niet te zijn, duidelijke doelen evenmin. Afhankelijk van welk Amerikaans regeringslid het gevraagd wordt, en op welk moment, gaat het om het omverwerpen van het gehele Iraanse regime, of alleen het verwijderen van (sommige) regeringsleiders. Trump wilde inspraak in de keuze voor nieuwe leiders, maar moest erkennen dat enkele van zijn voorkeurskandidaten waarschijnlijk omgebracht zijn door zijn eigen bommen. Het nucleaire programma van Iran moet kapot gebombardeerd worden, hoewel de VS eerder volhielden dat dit bij de Twaalfdaagse Oorlog van vorig jaar zomer al gebeurd was. Er zullen zeker geen Amerikaanse grondtroepen naar Iran gaan, of misschien komt er een militaire dienstplicht, of misschien ook niet. Er is eigenlijk helemaal geen oorlog met Iran, of het land is al 47 jaar in oorlog met de VS. De oorlog is bijna voorbij omdat er niets meer te bombarderen valt, of de hardste klappen moeten nog komen.
Welke van de twee is het, vroeg een journalist vorige week aan Trump. „Ik denk dat je kan zeggen allebei”, reageerde hij. „Het is het begin van de bouw van een nieuw land” – alsof het tóch om regime change gaat.
Die vaagheid over de doelen en duur van de oorlog zijn in het beste geval strategische ambiguïteit, in goed Nederlands de tegenstander ‘zand in de ogen strooien’, en in het slechtste geval een combinatie van ondoordachte roekeloosheid en hoogmoed. „Het lijkt alsof ze op zaterdagochtend wakker werden en besloten een oorlog te beginnen”, zei de Amerikaanse oud-topdiplomaat Gerard Feierstein tegen Politico.
Daarbij onderschatten de Amerikanen de Iraanse reactie, die met raketten en drones ook de Golfstaten een oorlog in gesleurd hebben waar ze geen onderdeel van wilden zijn. „Ik ben het meest verrast dat de Amerikanen en Israëliërs verrast zijn over de Iraanse reactie”, zei Midden-Oostenexpert Kim Ghattas woensdag in een webinar van FT.
Een blokkade van de Straat van Hormuz was bijvoorbeeld niet voorzien door de Amerikaanse regering – die sluiting noemden bronnen van CNN een „worst case”. Zaterdag riep Trump landen als China, het Verenigd Koninkrijk, Japan, Frankrijk en Zuid-Korea op om oorlogsschepen te sturen om de zeestraat te ontzetten.
Dat de VS deze week een luchtafweersysteem vanuit Zuid-Korea naar het Midden-Oosten verscheepten, onderstreept zowel de gebrekkige voorbereiding als de mogelijk verreikende gevolgen. Zo is een van de trouwste bondgenoten van de VS nu minder goed beschermd, wat ook de positie van de Amerikanen verzwakt.
Ook Irak en de Golfstaten, zoals Bahrein, zijn een oorlog in gesleurd waar ze geen onderdeel van wilden zijn.
Die cyclus van escalatie en onvoorziene gevolgen is moeilijk nog te doorbreken. Voorlopig lijken de Amerikanen hun oorlogsinspanningen alleen maar op te voeren: vrijdag kondigde minister van Defensie Pete Hegseth aan extra oorlogsschepen met nog eens duizenden militairen naar het Midden-Oosten te sturen. Enkele senatoren van de Democratische Partij uitten eerder deze week hun zorgen, omdat ze vrezen dat president Donald Trump toch zal kiezen voor „boots on the ground” – soldaten ter plaatse – in Iran.
Het zou kunnen dat binnenlandse politieke omstandigheden, aangejaagd door de toch al beperkte steun voor de oorlog, stijgende benzineprijzen en de naderende Congresverkiezingen, Trump nopen om vroegtijdig de victorie uit te roepen. Alleen gaat hij daar niet over – of niet alleen.
Een verbitterd Iraans regime dat uit is op revanche, en dat weet dat het met de blokkade van de Straat van Hormuz economische en politieke onrust bij de tegenstander kan aanjagen, kan er belang bij hebben om de oorlog te laten voortduren. Volgens Amerikaanse inlichtingen zijn er geen tekenen dat het regime op instorten staat. In de nieuwe opperste leider Mojtaba Khamenei lijken hardliners een plooibare, revanchistische bondgenoot te hebben. „Zijn gezin is vermoord”, noteerde The Atlantic uit de mond van een Iraanse bron, „hij is bloeddorstig”. Op de achtergrond krijgt het regime Russische inlichtingen, meldden Amerikaanse media. De Russen profiteren op hun beurt van stijgende olieprijzen, waardoor ze de oorlog in Oekraïne langer kunnen voortzetten.
Zo grijpen conflicten op elkaar in en maken ze de wereld onveiliger, instabieler en onvoorspelbaarder. Het afnemende belang van de internationale rechtsorde – de Amerikanen deden in tegenstelling tot bij de Irak-oorlog in 2003 niet eens pogingen een rechtvaardiging te vinden in dat recht – versterkt dat.
Daarmee raakt de oorlog ook nadrukkelijker Europa, dat de laatste weken grotendeels langs de geopolitieke zijlijn stond. De blokkade van de Straat van Hormuz jaagt behalve de olieprijzen uiteindelijk ook de voedselprijzen op, onder meer doordat belangrijke grondstoffen voor kunstmest uit de Golf komen. De coronapandemie leerde overheden en bedrijven dat ze hun toeleveringsroutes beter moeten beschermen tegen onvoorziene omstandigheden. Maar olie uit de Golf is geen schroefje voor een fiets of onderdeel voor een batterij dat via andere handelsroutes alsnog bemachtigd kan worden. Teruglopende investeringen in groene energie hebben de afhankelijkheid van de regio de afgelopen jaren vergroot.
De blokkade van de Straat van Hormuz jaagt naast olieprijzen uiteindelijk ook voedselprijzen op.
Olieschokken verlagen bovendien in Europa de economische activiteit en verhogen de prijzen, blijkt uit recent onderzoek. Dat kan de inflatie – die nu net weer wat onder controle was gekomen – opnieuw aanjagen, met grote economische, politieke en sociale gevolgen. Overheden voelen dan de behoefte om de effecten van die prijsstijgingen te dempen, net op het moment dat ze grote miljardeninvesteringen in defensie willen bekostigen met bezuinigingen op sociale zekerheid.
Door bondgenoten mee te sleuren in een oorlog die ze zelf niet duidelijk rechtvaardigen, ondermijnen de Amerikanen ook hun eigen positie in de wereld. Trump heeft de geestelijke lenigheid om een nederlaag – het overleven van een verhard Iraans regime dat een existentiële aanval heeft weten af te slaan – te verkopen als een overwinning. De rest van de wereld, lijdend onder stijgende prijzen en toenemende onveiligheid, zal hem niet geloven.
President Trump verlaat begin deze week een persconferentie in Miami over de aanvallen op Iran.
Volg de laatste politieke ontwikkelingen in de VS op de voet