Zodra mensen hun familie zien, lijken ze vaak terug te vallen in oude rollen: de grappenmaker, de bemiddelaar of de perfectionist. Hoe ontstaan zulke hardnekkige patronen en wat kun je ertegen doen?
‘Altijd als ik naar mijn familie ga, kom ik de ruimte binnen met een gekke pose’, vertelt lezer Lisa. Dan wappert ze demonstratief met haar handen en trekt een overdreven gezicht. ‘Ik ben de clown. Terwijl ik dat eigenlijk helemaal niet altijd wil zijn.’
Het is een herkenbaar mechanisme: binnen het gezin vallen mensen vaak terug in oude rollen. De Amerikaanse schrijfster Katie Kitamura wees daar onlangs op in een interview in deze krant. ‘Wanneer mensen voor de feestdagen naar huis gaan, spelen ze vaak opnieuw een versie van zichzelf. Ze keren terug naar de rol die ze hadden toen ze jong waren.’
Het is logisch dat rolpatronen binnen de familie hardnekkig zijn. ‘De relatie met onze ouders is onze eerste hechtingsrelatie. Wat we daarin leren, blijft als een soort blauwdruk bij ons’, zegt Susan Bögels, psychotherapeut en hoogleraar Family Mental Health & Mindfulness aan de Universiteit van Amsterdam. Haar boek Parenting ourselves – Word je eigen veilige hechtingsfiguur verschijnt in april.
In een gezin ontstaan vaak vaste rollen: de clown, de perfectionist, de verantwoordelijke manager, of juist de luilak. ‘Een gezin functioneert als een systeem waarin ieder lid een bepaalde positie inneemt. Die rollen helpen het systeem stabiel te houden’, zegt Bögels. Welke rol iemand krijgt, hangt samen met temperament, opvoeding en soms genetische aanleg. Dat klinkt wat algemeen, maar onderzoek en wetenschappelijke experimenten naar rolpatronen in families zijn nog schaars.
Volgens klinisch psycholoog Hannie van Genderen, auteur van het boek Patronen doorbreken, ontstaan zulke rollen vaak als copingstrategie. ‘In een gezin waar veel spanningen waren of waar een broer of zus veel problemen had, kan iemand de clown worden om de sfeer te verbeteren’, zegt ze. Het lastige is dat zulke strategieën ooit nuttig waren. Ze hielpen een kind zich staande te houden binnen het gezin. Daardoor voelt die aanpak veilig en vertrouwd, ook wanneer die later in het leven minder behulpzaam is.
Beter Leven
In de rubriek Beter Leven beantwoorden we, samen met experts, praktische vragen op het terrein van onder meer gezondheid, geld en duurzaamheid. Zelf een vraag voor deze rubriek? beterleven@volkskrant.nl
In haar boek beschrijft Bögels hoe familierelaties bovendien een aantal lagen kennen. Er zijn zogeheten dyadische relaties, de band tussen twee personen, bijvoorbeeld tussen ouder en kind. Maar er zijn ook triadische relaties, waarbij drie personen tegelijk een rol spelen, zoals in de dynamiek tussen twee broers of zussen en een ouder.
‘In triadische relaties kan jaloezie een rol spelen’, zegt Bögels. ‘Bijvoorbeeld wanneer broers en zussen met elkaar concurreren om de aandacht van hun ouders. Dan kan de dynamiek tussen twee kinderen veranderen zodra de ouder aanwezig is.’
Bögels herkent zulke mechanismen ook in haar eigen leven. ‘Ik heb bijvoorbeeld geleerd om te pleasen: ja zeggen terwijl ik eigenlijk nee bedoel.’ Dat gedrag afleren blijkt lastig. ‘Je hebt er succes mee gehad. Gevoelsmatig heb je er ook ellende mee voorkomen. Als je dat wilt veranderen, moet je iets doen wat voor je gevoel helemaal niet bij je past.’
Het herkennen van patronen is een belangrijke stap, zegt Van Genderen, maar kennis alleen is niet genoeg. ‘Je moet er actief mee aan de slag als je die patronen wil veranderen.’
Wie vaak de clown uithangt, zoals Lisa, kan bij zichzelf bijvoorbeeld nagaan welke functie dat lollige gedrag heeft. ‘Welke angst zit daaronder?’, aldus Van Genderen. ‘Altijd grappig proberen te zijn kan bijvoorbeeld een manier zijn om kwetsbaarheid te vermijden. Of misschien zit er angst achter om afgewezen te worden, of om niet aardig gevonden te worden.’
In therapievormen zoals schematherapie wordt geprobeerd zulke patronen daadwerkelijk te veranderen. Dat gebeurt onder meer door oude ervaringen opnieuw te doorleven. Mensen gaan in gedachten terug naar situaties uit hun jeugd waarin ze zich bijvoorbeeld emotioneel verwaarloosd voelden. De therapeut biedt dan de steun en erkenning die destijds ontbraken. Door die ervaringen alsnog te verwerken kunnen diepgewortelde overtuigingen, zoals het gevoel niet belangrijk te zijn, veranderen. Pas als je dat hebt bereikt, kun je in je familie ander gedrag gaan uitproberen. Toch hoeft niet iedereen in therapie om met familierollen aan de slag te gaan, benadrukt Van Genderen. ‘Veel kun je ook zelf oefenen.’
Een eenvoudige eerste stap: experimenteer met ander gedrag wanneer je je familie ziet. ‘Als je normaal altijd de grappenmaker bent, probeer dan eens het tegenovergestelde te doen’, zegt Bögels. In plaats van de stilte op te vullen met humor kun je bijvoorbeeld iets kwetsbaars zeggen. Zoals: ‘Als het zo stil wordt, merk ik dat ik dat altijd een beetje spannend vind.’
Kleine veranderingen kunnen de familiedynamiek al verschuiven. Dat merkte Bögels onlangs zelf toen haar familie de viering van de 95ste verjaardag van haar moeder organiseerde. ‘Mijn zus is dan altijd degene die een datumprikker aanmaakt.’ Dit keer liep het anders. De moeder van Bögels vroeg háár om ceremoniemeester te zijn. ‘Dat vond ik interessant, omdat dit normaal helemaal niet mijn rol in het gezin is.’
Zo’n kleine verschuiving kan al effect hebben, zegt ze. Soms lukt het makkelijker om een oude rol los te laten door bewust een andere taak op je te nemen. ‘Dan focus je niet op wat je níét moet doen, maar op nieuw gedrag.’
Verwacht niet dat gezinsleden jouw analyse over de familiedynamiek automatisch zullen delen. ‘Er is niet één waarheid. Jouw ervaring is weer anders dan die van je broer of zus’, zegt Van Genderen. Dat ondervond ze zelf toen ze haar ouders ooit vertelde dat hun ruzies haar vroeger hadden geraakt. ‘Zij begrepen niet waar ik het over had. Voor hen was het gewoon een discussie.’
Tot slot: het kan helpen om een bondgenoot buiten de familie te zoeken, adviseert Van Genderen. ‘Een vriend of vriendin kan meedenken over nieuwe manieren van reageren en na afloop helpen reflecteren: wat ging er anders dan normaal?’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant