In 2016, midden in de vluchtelingencrisis, vertrok Pieter Wittenberg naar Lesbos om vluchtelingen te helpen. Een Griekse aanklager beschuldigde hem van mensensmokkel, maar hij kreeg vrijspraak. Niet veel later bleek dat hij nog maar kort te leven had. Hij overleed vrijdag op 78‑jarige leeftijd.
is buitenlandredacteur van de Volkskrant. Ze schrijft over het Middellandse Zeegebied en migratie.
‘Het leven was zo vanzelfsprekend. En ineens was het niet meer vanzelfsprekend. Van het ene op het andere moment was het… anders.’
Aan het woord is Pieter Wittenberg, in de documentaire die gaat over hem en zijn echtgenote Liesbeth Bloemendal, Volop leven. Ze vertellen hoe ze na het dodelijke scooterongeluk van hun jongste zoon Joost besluiten om vluchtelingen te gaan helpen op Lesbos. In 2016 vertrekken ze voor het eerst naar het Griekse eiland.
‘Al pratend ontdekten we dat we iets met het leven wilden, dat we het niet zomaar voorbij wilden laten gaan’, vertelt Wittenberg. ‘Dan heb je misschien wel geleefd, maar niet zinvol geleefd, of zo.’
Ook zijn eigen familiegeschiedenis speelt een rol bij de keuze om mensen op de vlucht bij te staan. Wittenberg heeft een joodse vader, die in 1939 vanuit Tsjecho-Slowakije naar Nederland vlucht, vlak voordat Hitlers leger het land binnenvalt. Hij wordt opgevangen in Amsterdam.
Wittenberg groeit op in Nederland en kiest voor een loopbaan in de financiële sector. Hij houdt zich bezig met beleggingen, onder andere bij een pensioenfonds. ‘Hij deed het voor de mensen achter het geld: de pensioenen van gewone werknemers, en de verantwoordelijkheid die daarbij hoorde’, weet RTV Drenthe. (Wittenberg woonde in het Drentse plaatsje Peest.)
Wittenberg vindt het vervelend als de media hem later aanduiden als ex-bankier, omdat hij zichzelf ‘geen typische bankier’ vindt. ‘Eerder een bankier die de wereld van binnenuit probeerde te veranderen, en waar andere bankiers een gruwelijke hekel aan hadden.’
In zijn vrije tijd is Wittenberg een fervent zeiler, en dat is ervaring die van pas komt als hij hulpverlener wordt op Lesbos. Hij gaat het water op om vluchtelingen de weg te wijzen naar veilige landingsplekken. Ook verleent hij de eerste zorg aan mensen die kletsnat op het strand belanden. Als vrijwilliger bij verschillende organisaties deelt hij daarnaast maaltijden en kleding uit.
Op Lesbos voelt de dood van Joost verder weg, vertelt Wittenberg in de documentaire. ‘De afstand is groot. Dan mis je hem niet zo. Als je thuis bent, is dat anders.’
Dan staan er in 2018 op Lesbos plotseling twee agenten op de stoep. Ze willen Wittenberg verhoren. De Nederlander wordt aangeklaagd voor mensensmokkel, lidmaatschap van een criminele organisatie, spionage, witwassen en niet meewerken met de autoriteiten – samen met 23 andere hulpverleners.
Het proces neemt jaren in beslag. Al die tijd is de dreiging van gevangenisstraf, van misschien wel 20 jaar, op de achtergrond aanwezig. Wittenberg waakt ervoor zichzelf te belangrijk te maken. Maar hij heeft wel verdriet om ‘hoe de maatschappij geworden is’, vertelt hij eind 2025 aan de Volkskrant. ‘Om de hardheid. De onverschilligheid over hoe aan de Europese grenzen levende mensen in lijken veranderen.’
Tijdens een van de laatste procesdagen spreekt zijn echtgenote een getuigenis uit, zodat ‘Pieter niet alleen nummer 13 op de lijst van verdachten is’. Bloemendal vertelt dat haar man altijd klaarstaat voor een ander. ‘Een liefdevol mens’, zegt ze. ‘En nu staat hij hier. Ik voel me verdrietig dat iemand die zo betrokken is bij zijn medemens als verdachte in deze rechtbank staat. Voor mij onbegrijpelijk!’
Pas in januari 2026, acht jaar na het begin van de rechtszaak, krijgen Wittenberg en zijn medeverdachten vrijspraak. Kort daarna hoort Wittenberg dat hij een ‘ernstige, slopende ziekte heeft met waarschijnlijk zeer beperkte levensverwachting’. Aan de media laat hij weten: ‘Tot mijn grote spijt moet ik de inzet voor gerechtigheid voor mensen op de vlucht en voor humanitair werkers beëindigen. Niet uit overtuiging, maar omdat mijn gezondheid mij daartoe dwingt.’
Pieter Wittenberg is afgelopen vrijdag overleden, 78 jaar oud.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant