Grondwetswijziging Per referendum stemden Kazachstanen afgelopen weekend massaal voor een nieuwe grondwet. Die geeft president Tokajev onder meer de bevoegdheid hoge rechters en een vicepresident aan te stellen. Critici vrezen dat het land onder druk van Moskou verder afglijdt naar autocratie.
Een vrouw brengt haar stem uit in een stembureau in Almaty tijdens het referendum over de grondwet.
In Kazachstan is zondag per referendum een nieuwe grondwet aangenomen, die de macht van zittend president Kassym-Jomart Tokajev aanzienlijk vergroot. Maar liefst 89 procent van de Kazachstanen zou voor de grondwet hebben gestemd bij een opkomst van 73 procent. Waarnemers van de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) waren zondag kritisch over de ultrakorte termijn van 22 dagen waarin de grondwet en het referendum waren voorbereid.
De president noemt de nieuwe grondwet noodzakelijk voor de veiligheid en stabiliteit, critici vrezen dat deze het land verder zal doen afglijden naar autoritarisme.
De nieuwe grondwet, die aanvankelijk voor 2027 gepland was, maar al in juli in werking treedt, brengt grote veranderingen in de wetgevende en uitvoerende macht van het land. Zo wordt het huidige tweekamerstelsel, bestaand uit de Senaat en de Majlis, afgeschaft. Daarvoor in de plaats komt één kamer, de Kurultai genaamd, die zal bestaan uit 145 afgevaardigden met een vijfjarig mandaat. Ook krijgt de president de bevoegdheid ambtsdragers op cruciale posten te benoemen, waaronder de voorzitters van het Hooggerechtshof, de Centrale Kiescommissie, de Rekenkamer, de Nationale Bank en het Openbaar Ministerie.
Verreweg de belangrijkste verandering in de uitvoerende macht is de herinvoering van het ambt van vicepresident, dat in 1995 werd afgeschaft. Ook deze zal worden benoemd door de president, op dit moment Tokajev. In het geval dat hij moet aftreden, ziek wordt of overlijdt, zal de vicepresident zijn taken overnemen. Een andere wijziging is dat het ambt van staatshoofd straks alleen kan worden ingevuld door Kazachstanen die ouder zijn dan veertig jaar én minstens vijf jaar ervaring hebben in openbare dienst. Hiermee lijken politieke nieuwkomers op voorhand uitgesloten van de presidentsverkiezingen in 2029.
Tokajev zei vorige week dat de nieuwe grondwet hard nodig is om de internationale positie van Kazachstan te versterken in een periode waarin de geopolitieke situatie instabiel is en de uitdagingen en bedreigingen voor de nationale veiligheid steeds concreter worden. Critici, onder andere de democratische oppositie en binnen- en buitenlandse organisaties, menen echter, dat hij de wijzigingen zal willen gebruiken om zijn presidentiële termijn van zeven jaar op te rekken en de duimschroeven verder aan te draaien. De oppositie is niet vertegenwoordigd, enkele tientallen dissidenten zitten vast en onafhankelijke media moeten vechten voor hun accreditaties en tegen toenemende censuur. Tokajev probeerde zondag de zorgen weg te nemen en bezwoer dat de grondwet Kazachstan juist progressiever zal maken.
President Kassym-Jomart Tokajev brengt zijn stem uit.
De 72-jarige Tokjaev, voormalig premier en minister van Buitenlandse Zaken, nam in 2019 het stokje over van de autocratische Noersoeltan Nazarbajev. Het delicate evenwicht dat Kazachstan traditioneel poogt te bewaren tussen Rusland en het Westen werd in 2022 ruw verstoord werd door de invasie van Oekraïne. Kort daarvoor hadden hoge brandstofprijzen heftige burgerprotesten uitgelokt, waarbij Tokajev zich genoodzaakt zag Russische hulp in te roepen en zich zo schatplichtig maakte aan president Poetin. Dit terwijl onder Kazachstanen juist angst leeft voor grotere Russische invloed en, in het ergste geval, zelfs een Russische bezetting van het noordelijke grensgebied.
Een poster voor het grondwetsreferendum in Almaty.
Afgelopen november kwamen Tokajev en Poetin in Moskou een strategisch partnerschap overeen, waarbij zij het belang van samenwerking op economisch gebied tussen beide landen benadrukten. Ook bespraken ze de verhoging van Russische gasleveringen aan het noorden van Kazachstan en Tokajev bevestigde plannen om het Russische staatsbedrijf Rosatom de eerste kerncentrale van Kazachstan te laten bouwen.
Enkele weken na zijn bezoek aan Moskou kwam Kazachstan met een wet die ‘lhbt-propaganda’ verbiedt en sterk lijkt op een Russisch voorbeeld. Begin januari werd de wet, ondanks internationaal protest, door Tokajev getekend. Ook de nieuwe grondwet perkt vrijheden in. Werd het huwelijk voorheen gedefinieerd als een verbintenis „tussen twee personen”, volgens de nieuwe versie is die term expliciet voorbehouden aan de relatie tussen man en vrouw.
Ondanks duidelijke concessies aan Moskou wekte de nieuwe grondwet afgelopen weken ook Russische woede. Dit vanwege de verlaging van de wettelijke status van de Russische taal, om de Kazachstaanse identiteit te versterken. Heette het Russisch eerder nog „juridisch gelijkwaardig” aan het Kazachstaans, straks zal deze slechts „naast” het Kazachstaans bestaan. Russische propagandisten noemden dit een „vijandelijke” actie en stelden voor om Poetins „speciale militaire operatie” in Oekraïne naar Kazachstan uit te breiden.
Terugblikken, extra analyses en leestips bij de laatste uitzending van de podcast Wereldzaken.