Het Design Museum in Den Bosch duikt in de ondergoedla in de tentoonstelling In Shape. Korsetten, beha’s en tegenwoordig shapewear: doeltreffend laat het museum zien hoe het (vrouwelijk) lichaam door de eeuwen heen in vorm werd gebracht of gedwongen. Perfectie ziet er steeds weer nét anders uit.
Lisa Bouyeure schrijft voor de Volkskrant over (internet)cultuur en mode.
Hij springt er nogal uit tussen de 19de-eeuwse korsetten en tournures: de butt enhancing bodysuit van Kim Kardashians ondergoed- en shapewearmerk Skims. Aan dit pakje zijn geen paardenhaar, dons of spiraalveren te pas gekomen, maar polyamide, elastaan en schuimrubber. Er zitten geïntegreerde vullingen in ter hoogte van de borsten, billen en heupen die de drager ‘een boob job en een butt lift ineen’ beloven.
Belangstellenden moeten wel onderaan de wachtlijst aansluiten, want deze cosmetische illusie is uitverkocht in alle kleuren en van maat XXS tot 4X. Misschien heeft het Design Museum Den Bosch wel de allerlaatste weten te bemachtigen voor de tentoonstelling In Shape, over ondermode en de zoektocht naar het perfecte lichaam.
Kardashians bodysuit werd een jaar geleden op de markt gebracht met een reclamefilmpje waarin model Lily Easton teneergeslagen op een fitnessmatje zit, omringd door halters en kettlebells. Waarom is alles toch zo moeilijk, verzucht ze. Maar dan verschijnt uit het niets Kardashian met dat indrukwekkende zandloperfiguur van haar. Ze heeft vleugeltjes, een toverstaf en een aura van glitters.
Easton wordt gemaand om op te staan. ‘Ik weet het, ik weet het’, antwoordt het vermoeide model. ‘Ik moet opstaan en werken voor het lichaam dat ik wil. Maar het lúkt niet, hoe erg ik mijn best ook doe. Ik neem proteïne, eet gezond, drink superveel water, verf mijn haren, doe aan selfcare, verzorg mijn huid, neem ijsbaden.’ Het begint haar te duizelen. ‘Kan er niet één ding in het leven gewoon makkelijk zijn?’ De hemel zij geprezen, want deze Kim Kardashian blijkt niet gewoon de realityster, influencer en zakenvrouw Kim Kardashian te zijn, maar stelt zich voor als de fairy butt mother (de billenfee) en tovert met haar stokje een stel rondingen tevoorschijn. ‘Bippidy, buttbity, boob!’
Het is natuurlijk gekmakend ironisch dat uitgerekend Kardashian, misschien wel hét boegbeeld van het lichaamsideaal dat operaties, laserbehandelingen, personal trainers, privéchefs, visagisten en dan ook nog fotoshop vergt, zich nu opwerpt als de grote verlosser voor vrouwen die met minder financiële middelen dezelfde taille-bilratio nastreven. Dat ze nooit heeft toegegeven dat ze zich haar beroemde silhouet chirurgisch heeft laten aanmeten, maakt het er allemaal niet sympathieker op.
Maar een nieuwe uitvinding is de butt enhancing bodysuit allerminst. Ernaast toont In Shape een spotprent uit 1785, getiteld The Bum Shop (de billenwinkel), waarop gegoede vrouwen tevreden kijken hoe hun lange rokken weelderig over hun opgevulde achtersten vallen. Een nieuwe klant met strijkplankbillen wordt door de verkoper gewezen op verschillende kunstderrières in pasteltinten. Het onderschrift van de spotprent richt zich op vrouwen met ‘dried bums’, vrouwen die door de natuur ‘karig zijn bedeeld als het gaat om bepaalde prachtige gaven’ en zich zo’n ‘onmisbare appendage van vrouwelijke uitmuntendheid’ willen laten aanmeten.
Verderop in een glazen vitrine ligt de billenwinkel van een kleine twee eeuwen later, in de vorm van een vergeelde catalogus uit 1966 van het Amerikaanse lingeriemerk Frederick’s of Hollywood. In een broekje genaamd Hidden Flattery kunnen schuimrubberen vullingen ‘stiekem in verborgen derrièrezakjes’ worden geschoven, belooft een advertentie. In een variant met korte pijpjes en jarretelbandjes, genaamd Fanny Falsies, kunnen de heupen worden opgevuld met polyester pads. ‘Hij zal denken dat elke extra centimeter om in te knijpen jou toebehoort’, aldus de jubelende verkooptekst.
Het lichaamsideaal is altijd aan verandering onderhevig en de technieken evolueren, maar de functie van shapewear, het toevoegen dan wel verhullen van vormen, is de afgelopen jaren, decennia of eeuwen niet noemenswaardig veranderd. Curator Anne-Karlijn van Kesteren werkte voor In Shape samen met verzamelaar en expert Dirk-Jan List, wiens historische ondermodecollectie (de HiLiCon-collectie) ook een belangrijk deel van de tentoonstelling vormt.
De focus ligt op de geschiedenis, afgezien van dat vleugje Kardashian, een snufje Andrew Tate en een paar TikTok-filmpjes van fitfluencers. Het verhaal wordt niet chronologisch verteld maar per lichaamsdeel: benen, taille en buik, heupen en billen, borst en schouders.
Soms is het een gemis dat het zwaartepunt zo op het verleden ligt. Een relatief recente ontwikkeling als de toename van diversiteit wordt in tekst bijvoorbeeld goed geduid, maar in de museumzaal vooral geïllustreerd door de afwezigheid van diversiteit. Veel van de tentoongestelde objecten zijn wit, beige, crème of poederroze, van het met balein verstevigde rijglijfje (1775) dat de ribbenkast van de draagster misvormde, tot de comfortabele reform-bh met open cups (ca. 1900), waarvoor bewegingen als de Nederlandse Vereeniging voor Verbetering van Vrouwenkleeding (V.v.V.v.V.) zich hard hebben gemaakt.
Dat al die neutrale kleuren in organische vormen optisch niet saai worden, komt door het simpele maar doeltreffende tentoonstellingsontwerp van Rogier Martens, dat ze in een geometrisch decor van koningsblauw doek plaatst.
Een tendens die bij In Shape helemaal buiten beschouwing blijft, terwijl hij erg bepalend is voor de huidige staat van het shapewearlandschap, is de veranderde marketingtaal rondom corrigerende kleding. Vrouwen wordt niet meer verteld dat ze er vrouwelijker, slanker, eleganter, begeerlijker dan wel strakker van worden, of hoe het hun gebreken verbergt. Ze krijgen nu in de creatiefste bewoordingen te horen dat ze in de basis eigenlijk al goed zijn, maar dat het een kwestie is van definiëren, accentueren, ondersteunen, stroomlijnen en empoweren.
Spanx, een van de bekendste merken voor corrigerende onderkleding, heeft het over ‘vrouwen in hun kracht zetten’. In een reclame uit 2024 zegt Allyson Felix, winnaar van de meeste medailles in de atletiekgeschiedenis: ‘Het is de kleding waarin we dingen kunnen bereiken.’ Kardashian noemt haar shapewear ook wel ‘solutionwear’, implicerend dat er met het lichaam zelf niets mis is maar dat het probleem hem zit in de kleding die er zonder zo’n hulpmiddel niet omheen past. Het gaat bij Skims nooit over corrigeren maar over vormgeven, niet over het bereiken van het perfecte lichaam maar over zelfvertrouwen en comfort.
Yitty, het inclusieve shapewearmerk dat zangeres Lizzo in 2022 oprichtte, belooft de drager niet alleen fysiek steun te bieden maar ook emotioneel en stylistisch. Haar kleding is niet bedoeld om aan de standaard van anderen te voldoen, benadrukt Lizzo, maar alleen aan je eigen standaard. Bewonderenswaardig uitgangspunt, maar in de praktijk blijkt er doorgaans vrij veel overlap tussen die twee.
Het poezelige jargon heeft er in elk geval voor gezorgd dat shapewear veel minder wordt geassocieerd met dik zijn. Het is zoiets geworden als foundation op je gezicht smeren: idealiter zie je geen nadrukkelijke rand waar het product eindigt, maar je hoeft er ook weer niet geheimzinnig over te doen. Kardashians pakjes worden zelfs als normale kleding gedragen.
Over het nieuwe merk Dodiee kopte Vogue enthousiast: ‘The Shapewear You Can Wear On The Outside.’ De kleding van Yitty mag ook worden gezien, en wordt daarom niet alleen in huidkleuren maar ook in felle prints uitgevoerd. Het moest maar eens afgelopen zijn met die schaamte, aldus Lizzo, die haar lijn op Instagram aankondigde met de woorden: ‘Shapewear you can wear Underwear, Overwear, Anywhere. For Every Damn Body. 6X to XS.’
Gewiekste rebranding van een oud product of niet, de boodschap is in elk geval minder dwingend geworden. Het is uit de mode om lichaamscomplexen expliciet aan te praten en onzekerheden al te nadrukkelijk te voeden, zoals je dat bij In Shape nog overal ziet. Er is nog altijd genoeg ruimte voor verbetering, maar er bestaan geen gezondheidstijdschriften meer zoals Physical Culture, dat Amerikaanse vrouwen begin 20ste eeuw duidelijk maakte dat de vorm van hun schouders niet deugde of dat een succesvolle carrière ze niet vrijpleitte van het nastreven van een schoolmeisjesfiguur.
In het boek Streamline Your Figure (1939) van de Noors-Amerikaanse Sylvia Ulbeck, een vroege fitness- en dieetgoeroe die bekend werd onder de naam Sylvia of Hollywood, werden vrouwen met ‘spillebenen en een platte borst’ streng toegesproken: ‘Teveel lelijke eendjes zitten maar te dagdromen, uit te stellen, te wachten en te hopen dat ze door elfjes in prachtige zwanen worden veranderd’ (Ulbeck had duidelijk buiten de fairy butt mother en haar innovatieve bodysuit gerekend).
En waarom niet vast beginnen als het vlees nog lekker kneedbaar is? In het Design Museum is onder andere een Frans kinderkorset uit 1900 te zien, waarmee het onvolgroeide lichaam vast richting de gewenste vorm werd gedirigeerd. Een minicrinoline uit 1864 bracht meisjes de mogelijkheid om net als hun moeders een metalen kooiconstructie onder hun rok te dragen.
Hoe zit het eigenlijk met de mannen? Voor trans mannen zijn er packing-boxershorts met ruimte voor een penisprothese en binders om de borsten plat te drukken. Een ongewenste penis kan juist worden verstopt met behulp van tucking-ondergoed. In het Design Museum is ook een oude Franse oplossing te zien voor een al te gewenste penis: een kuisheidskorset tegen onaneren.
Maar kregen mannen ooit ingepeperd dat hun billen te rond of te plat waren? Mannenshapewear bestaat wel, maar heeft aanzienlijk minder commercieel succes dan de variant voor vrouwen. Spanx deed in 2021 en 2024 een poging, maar een klik op het kopje ‘Men’ levert momenteel nul resultaten op. Er zijn al helemaal geen mannelijke beroemdheden die hun eigen shapewearlijn lanceren. Natuurlijk, alles is te koop, dus ook compressieshirts met ingebouwde sixpack en slips die tot aan de oksels reiken. Maar een gat in de markt? Mwah.
Waarom noemen we de jasjes van de Trumps van deze wereld, voorzien van schoudervullingen waar de kussens in een Wonderbra amateuristisch bij afsteken, eigenlijk geen shapewear? De geschiedenis biedt daar wel een plausibele verklaring: het optisch veranderen van het mannelijk lichaam werd vaak niet als vormverbetering gekarakteriseerd, maar als functioneel.
Bij In Shape is een reclame te zien voor een mannenkorset uit 1910. Volgens het voor-en-naplaatje liet het ronde buiken beter in rokkostuums passen, maar het werd in de markt gezet als de health belt (gezondheidsgordel). De electropathic belt uit 1892, op de illustratie gedragen door een man met imposante snor, zou volgens de advertentie wonderen doen voor de bloedcirculatie, spijsvertering en allerlei kwalen.
De belofte van een beter figuur is weggemoffeld tussen de vele gezondheidsvoordelen. Een harnas uit 1579 moest de drager tegen zwaarden en hellebaarden beschermen, maar blies ondertussen ook de borst- en schouderpartij flink op. Dat mannen niet werden geacht om pure ijdelheid na te streven, tonen de spotprenten van half aangeklede dandy’s die in korsetten worden geregen – hun kuitprotheses en heupvullingen zijn nog zichtbaar.
Toch bestaat er tegenwoordig een plek waar gegadigden van alle genders ongegeneerd ijdel hun lichaam mogen vormgeven: het krachthonk van de sportschool. Tot het einde van de 19de eeuw was sporten een collectieve activiteit, gericht op discipline en saamhorigheid, maar daarna werd het individueler en technischer.
De eerste apparaten die het lichaam benaderden als een systeem van onafhankelijk te sturen spieren en pezen, zijn makkelijk te verwarren met martelwerktuigen. Ze werden bedacht door de Zweedse arts Gustav Zander en uitgevoerd in hout, leer en gietijzer, met allerlei touwen en riempjes. De Zander-apparaten zijn voorlopers van zwarte fitnesstoestellen met namen als Seated Leg Raise en Hyperextension, maar resulteerden ook in de individuele fitnesscultuur die we vandaag kennen.
Eén blik op een krachttrainingsforum en het wordt duidelijk dat het lichaamsideaal allang niet meer over de grote lijnen gaat. Vrouwen met perfect ronde achterwerken wisselen tips uit om de drie verschillende bilspieren, de gluteus maximus, medius en minimus, toch net in een andere verhouding te trainen. Ze willen een zogeheten upper shelf, waarbij de ronding van bovenbil naar onderrug een soort plankje vormt.
Dan door naar de kleinere verbeterpunten waar pas recent namen voor zijn bedacht, waarschijnlijk omdat er eerder niemand uitgesproken ontevreden over was: banana rolls, hip dips, bra bulges.
Jeff Nippard, een van de fitfluencers van wie er in Den Bosch een TikTok-filmpje te zien is, laat werkelijk niets meer aan het toeval over. Meestal wordt een fitnessbankje in een hoek van 45 graden gezet bij het trainen van de bovenste borstspier, vertelt hij in een recente video, maar is dat echt het beste? Hij plaatst een elektrode op zijn blote huid en meet zijn spieractiviteit terwijl hij het bankje steeds verder van plat naar een hoek van 90 graden verstelt. De resultaten verwerkt hij in een staafdiagram. Conclusie: ja, een hoek van 45 graden is inderdaad het beste.
En ineens snap je waarom dat zuchtende model haar halters neerlegde en zich net iets te gretig door de billenfee liet betoveren.
In Shape, Design Museum Den Bosch, t/m 14/6.
Luister hieronder naar onze podcast Culturele bagage. Kijk voor al onze podcasts op volkskrant.nl/podcasts.
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant