Antonio Scurati In het slotdeel van zijn documentaire-roman over Mussolini laat de Italiaanse schrijver Antonio Scurati opnieuw zien dat het meest onwaarschijnlijke werkelijkheid kan worden als een dictator de vrije hand krijgt. Het boek laat zich dan ook lezen als een waarschuwing voor de toekomst.
April 1945: een portret van Benito Mussolini is bij het afval gegooid na afloop van de oorlog in Milaan.
Je kunt het bijna niet geloven, maar niets van wat de Italiaanse schrijver Antonio Scurati in zijn Mussolini-romans schrijft is verzonnen. Of, zoals hij zelf schrijft in het voorwoord van het onlangs verschenen en door Jan van der Haar subliem vertaalde slotdeel van zijn pentalogie, M. Het einde en het begin: „de hierin opgevoerde afzonderlijke dialogen of betogen zijn stuk voor stuk historisch gedocumenteerd of door meerdere bronnen gezaghebbend bevestigd – behoudens, uiteraard, de slotmonoloog.”
En om die Shakespeareaanse slotmonoloog, gehouden door een geest bij het lijk van de Duce, is het Scurati deze keer te doen. Zeker als je je de ondertitel van dit vijfde deel herinnert: ‘Het einde en het begin’. Meteen besef je dan dat Scurati het over het hier en nu heeft, over het in een populistische jas gehulde nieuwe fascisme dat overal de kop opsteekt en met name in Europa steeds meer aanhang verwerft. Benito Mussolini mag dan dood zijn, maar „de doden leven voort”, zoals het in die slotmonoloog luidt, en dan met name in „onderbuikgevoelens – wrok, ressentiment, verraad – en in de grootste hartstocht, angst.”
Antonio Scurati: M. Het einde en het begin. (M. La fine e il principio) Vert. Jan van der Haar. Wereldbibliotheek, 352 blz. €26,99
Alvorens je die waarschuwing voorgehouden wordt, neemt Scurati je mee in het wrede sprookje van Mussolini’s laatste twee levensjaren. De dictator is dan door zijn trouwste kameraden afgezet en leeft in ballingschap. De climax in die epiloog zal eindigen met zijn dood voor een vuurpeloton van partizanen, gevolgd door de vertrapping van zijn gezicht door het gepeupel dat hem meer dan twintig jaar heeft toegejuicht en zijn daaropvolgende ophanging, samen met zijn eveneens geëxecuteerde maîtresse Clara Petacci, ondersteboven, aan de luifel van een benzinestation in aanbouw. Armoediger kan het bijna niet.
Alles wat Scurati vertelt is waargebeurd. Alleen weet hij het met zo veel literaire kracht op te schrijven en te componeren, dat je het bijna niet kunt geloven, zo absurd komt het over. Maar juist dat is nou precies zijn bedoeling. Alsof hij wil zeggen dat juist datgene wat niemand voor mogelijk houdt, gewoon kan gebeuren. Zie de verbazing van velen over het handelen van president Trump, die zijn ICE-manschappen inzet om als terreureenheden mensen uit hun huizen en auto’s te sleuren en ze op te sluiten omdat ze mogelijk illegaal zijn. Zie de verbijstering alom over de Russische president Poetin, die zomaar een onafhankelijk buurland binnenvalt om het aan zijn wil te onderwerpen, zie de Israëlische premier Netanyahu die de doos van Pandora in het Midden-Oosten heeft opengetrokken, zie wat er straks nog allemaal voor onwaarschijnlijks mogelijk kan worden. Laat je fantasie er maar op los, lijkt Scurati te zeggen, het kan morgen ineens allemaal gebeuren.
Alleen al de eerste twee zinnen van dit slotdeel zijn driedubbel raak: „De aap krijst. Hij welft zijn rug om het geluid door zijn opgezwollen strottenhoofd uit te spuwen, hij slaat zijn tong tegen het tongbeen ter hoogte van de vierde nekwervel, richt de vloek van zijn gladde billen, van zijn uitstekende anus ten hemel en krijst het uit.” Op die beeldende manier verwoordt Scurati de angst van de bevolking van Milaan wanneer de Amerikaanse luchtmacht met zwermen vliegtuigen en in een onophoudelijke stroom die stad bombardeert, waarbij wereldberoemde musea, operatheaters en kathedralen niet gespaard blijven. Scurati laat je zien dat de mensen beesten zijn geworden, zoals die krijsende aap. Bij afwezigheid van hun almachtige aanvoerder weten ze niet meer waar ze het moeten zoeken, zo hebben ze hun vrije wil afgestaan aan de dictator en zijn ze hem in zijn doldwaze avonturen overzee gevolgd. Maar nu het oorlogsgeweld zich niet alleen op de Balkan, in Libië of de Sovjet-Unie afspeelt, maar ook in eigen land, zien ze ineens de gevolgen van het triomfalistische handelen van Mussolini: dood en vernietiging.
Scurati heeft overduidelijk gevoel voor Italiaans drama, maar hoeft niets aan te dikken omdat alles wat hij beschrijft echt zo dramatisch is geschied. Het pathos van een Maria Callas of een Anna Magnani spat dan ook van het papier. Het zou me zelfs niet verbazen als hij ergens over die schreeuw van die aap in een dagboek of een krant uit 1943 heeft gelezen.
Als gevangene is Mussolini van zijn status en ijdelheid beroofd. In plaats van de krachtig ogende Duce is hij een futloos ogende, bejaarde man. In juli 1943 zit hij gevangen op het afgelegen eiland Ponza in de Tyrreense Zee, de plek waar hij in het nabije verleden zijn politieke tegenstanders liet opsluiten. Nu hij zelf een balling is, laat Scurati hem zich een bijna-dode voelen, een 61-jarige depressieve man voor wie niets er nog toe doet. Zelfs van het fascisme is niets overgebleven. Zo mijmert de voormalige dictator: „Wat was het fascisme ook helemaal? Dat idee dat de eeuw had moeten vormen en dat binnen vierentwintig uur is verdwenen?” De miljoenen fascisten die hem tot voor kort nog steunden zijn ineens verdwenen, het volk dat hem meer dan twintig jaar toejuichte vervloekt hem nu, de honderdduizenden knokploegleden die zijn macht bewaakten laten niets van zich horen. Alles lijkt voor niets te zijn geweest, al zijn er door zijn gewelddadige optreden wel honderdduizenden doden gevallen, in eigen gelederen en in die van de vijand. Was alles dan een toneelspel, een opera op zijn Italiaans?
Hoe anders was het niet bij zijn bondgenoot Hitler en diens trawanten, die als middeleeuwse ridders de ondergang verheerlijkten en het Walhalla verwelkomden. Zoals de SS-Pantserdivisie Leibstandarte SS Adolf Hitler, een elite-eenheid van de Waffen-SS, die in september 1943 Milaan is binnengetrokken. Het zijn mannen die van gevecht naar gevecht gaan en de dood als vriend hebben. Ze komen „uit een duister tijdperk, uit de dierlijke bodem van de menselijke soort.”
Voor Mussolini doet het er allemaal niet meer toe, ook niet als hij in september 1943 door een eenheid SS’ers bevrijd wordt uit zijn gevangenschap in de Abruzzen, waar hij naar overgeplaatst was. Overgebracht naar München verkondigt hij weliswaar op de radio dat hij weer terug is, maar hij klinkt anders, ongeïnspireerd, mat. Als Hitler vervolgens van hem verlangt dat zijn bondgenoot in Italië de touwtjes weer in handen neemt, maar dan wel volgens strenge Duitse eisen, zoals het ombrengen van zijn schoonzoon graaf Ciano, buigt Mussolini deemoedig het hoofd en zegt tegen zijn ‘bevrijder’: „Doe met mij wat u wilt.”
Mussolini krijgt nu een door de Duitsers beveiligd staatje in Noord-Italië toegewezen en mag in een dorpje aan het Gardameer de schone schijn ophouden. In korte broek fietst hij rondjes om zijn landhuis en ook gaat hij weer tennissen, waarbij zijn persoonlijke trainer, een voormalige verdediger uit het nationale voetbalelftal, hem af en toe laat winnen om hem het gevoel te geven dat hij nog altijd een voortreffelijke speler is. ’s Avonds kijkt hij in de bioscoopzaal van zijn huis naar speelfilms over het Oude Rome of naar documentaires over zijn heldendaden in Noord-Afrika. De enige die hem uit zijn lamlendigheid probeert te halen is zijn 29-jaar jongere maîtresse Clara Petacci, die in haar ongebreidelde liefde haar ‘Ben’ tevergeefs aanspoort om aan iedereen te laten zien dat hij de enige is die het vaderland nog kan redden.
Tegelijkertijd zijn in Milaan de meest radicale fascistische knokploegen uit hun winterslaap ontwaakt om een strafexpeditie te beginnen tegen hun voormalige strijdmakkers die Mussolini in 1943 hebben verraden. Het is het startsein van een bloedige burgeroorlog die de grootste sadisten de kans geeft om met hun vijanden af te rekenen. En terwijl de knokploegen baby’s de lucht in gooien om ze als bewegende schietschijf te gebruiken, zie je Mussolini zijn rondjes fietsen en zijn balletje slaan, alsof hij een figurant is in Jacques Tati’s film Les vacances de Monsieur Hulot. Scurati maakt die tegenstelling alleen maar sterker door processtukken op te voeren van de rechtszaken die in 1947 tegen de fascistische beulen werden gevoerd. Deze zijn soms zo gruwelijk dat je ze het liefst zou willen overslaan.
Ook laat Scurati zien hoe Mussolini in zijn matheid en teleurstelling juist genadelozer en wreder wordt. Alsof de mens in zijn lethargie zijn laatste menselijke kanten verliest en alleen nog in termen van geweld kan denken. Of, zoals Scurati schrijft: „Hij vraagt om de hel op aarde. En die hel komt.” Op dat moment gaat Mussolini geheel in Hitlers Götterdämmerung op, waardoor ze samen ten onder zullen gaan. Het maakt hun gedrag universeel, van de Griekse tragedies via Dzjengis Khan tot Stalin, Mao en de ayatollahs, ze zijn verenigd in één groot monster dat de mensheid wil verslinden.
Pas als de fascistische geweldsorgie voorbij is en Mussolini moet vluchten voor zijn tegenstanders – de partizanen en de Geallieerden – krijgt hij weer iets menselijks. Anders dan Hitler wil hij leven, en dat is ook iets wat je je bijna niet kunt voorstellen na alles wat er gebeurd is. Uit angst voor de kogel laat hij daarom zijn talent weer zien om met iedereen te kunnen onderhandelen en iedereen te kunnen bedriegen en bedreigen. Door de Geallieerden het schrikbeeld voor te houden van een ultieme slag, die aan honderdduizenden burgers het leven zal kosten, bereikt hij een compromis en krijgt hij een vrijgeleide naar Zwitserland. Maar op weg daarheen valt hij in handen van de partizanen. De rest is geschiedenis. En voor wie nog altijd twijfelt: het is allemaal waargebeurd.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews