De Tweede Kamer debatteert vandaag over het kabinetsplan om fors te bezuinigen op de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Waarom ligt juist deze maatregel van links tot rechts ‘als een steen op de maag’? En wie worden erdoor geraakt?
Hessel von Piekartz is politiek verslaggever van de Volkskrant en schrijft over pensioenen en sociale zekerheid. Marieke de Ruiter is economieredacteur. Ze is specialist arbeidsmarkt en sociale zekerheid.
Aanvankelijk viel het nauwelijks op. In de lopende tekst van het regeerakkoord werd er met geen woord over gerept, de maatregel zat verstopt in de financiële bijlage. Maar inmiddels is het tot iedereen in Den Haag doorgedrongen dat het kabinet aan een van de fundamenten van het sociale vangnet wil sleutelen.
Het gaat allemaal om het plan om per 2029 het zogenoemde maximum dagloon met 20 procent te verlagen, wat uiteindelijk een bezuiniging van jaarlijks 800 miljoen euro oplevert. Met dat dagloon berekent uitvoeringsinstantie UWV inkomensafhankelijke uitkeringen, zoals de arbeidsongeschiktheids- en de werkloosheidsuitkeringen.
De hoogte daarvan is afhankelijk van het laatstverdiende loon. Om te voorkomen dat veelverdieners een al te hoge uitkering krijgen, is er een maximumgrens. Die grens gaat volgens het plan met 20 procent naar beneden, waardoor de maximale uitkering daalt van een kleine 5.000 euro bruto naar nog geen 4.000 euro bruto.
De impact kan groot zijn. Hoewel de verlaging met name gevolgen heeft voor de hoogste uitkeringen, merken niet enkel ‘topinkomens’ de gevolgen ervan, stelt vakbond FNV. Ook ‘ervaren verpleegkundigen, politieagenten of havenwerkers’ ontvangen door de maatregel volgens de bond minder uitkering als zij werkloos of arbeidsongeschikt raken.
In de afgelopen weken werd ook duidelijk dat de coalitiepartijen tijdens de onderhandelingen mogelijk niet al te lang stil hebben gestaan bij alle gevolgen. Een verlaging van het maximum dagloon werkt namelijk door in een heel scala aan uitkeringen, waaronder ook die voor zwangerschapsverlof. Dat bleek vorige week voor coalitiepartij D66 een brug te ver. De partij wil dat er een streep door het plan gaat.
Dat was niet het enige punt dat tot verzet bij zowel oppositie als coalitie leidde. Al snel bleek ook dat de verlaging gaat gelden voor mensen die nu al een arbeidsongeschiktheidsuitkering ontvangen. Dat is allerminst gebruikelijk. Als er wordt gesleuteld aan uitkeringen, geldt dat doorgaans enkel voor nieuwe gevallen.
Mensen die nu al een arbeidsongeschiktheidsuitkering krijgen, hebben immers geen kans meer om zich voor te bereiden op een inkomensval. Zij kunnen zich niet meer bijverzekeren. Ook extra werken gaat niet: ze zijn immers al arbeidsongeschikt.
In de Tweede Kamer werd er al op gewezen dat arbeidsongeschikten hun leven hebben ingericht op hun uitkering. In het ergste geval kan verlaging daarvan mensen in diepe financiële problemen storten, bijvoorbeeld doordat ze hun hypotheek niet meer kunnen betalen.
Bovendien wil de Kamer van het kabinet weten of er, los van de bezuiniging, een goede reden is voor de maatregel. In het regeerakkoord ontbreekt een motivatie, maar bekend is dat het kabinet de instroom in het arbeidsongeschiktheidsstelsel wil verlagen.
Volgens de oppositie is dat echter geen reden om ook de bestaande uitkeringen met 20 procent te verlagen. Voor hen gaat het argument niet op omdat zij al arbeidsongeschikt zijn. Mensen die volledig arbeidsongeschikt zijn kunnen bovendien niet worden geprikkeld om meer te werken.
In die context noemde CDA-Kamerlid Elles van Ark het plan vorige week in het eerste deel van een debat over de begroting van Sociale Zaken een ‘steen op de maag’. Ze wil dat minister van Sociale Zaken Hans Vijlbrief (D66) onderzoekt of de maatregel in de huidige vorm wel ‘juridisch houdbaar’ is.
Want ook daarover zijn twijfels. Het aanpassen van bestaande uitkeringen is mogelijk een inbreuk op het eigendomsrecht. Vakbond FNV wijst er bijvoorbeeld op dat de arbeidsongeschiktheidsuitkering een werknemersverzekering is waarvoor door de ontvangers ook jarenlang premie is afgedragen.
Hoewel Van Ark benadrukte dat de verlaging voor bestaande uitkeringen wat haar betreft niet meteen van tafel is, zag de oppositie in haar woorden een terugtrekkende beweging.
En trekken de coalitiepartijen daadwerkelijk hun handen van de maatregel af, dan maakt dat de gehele bezuiniging van 800 miljoen euro onzeker. Nog los van de politieke bezwaren die er zijn, kan de coalitie er namelijk niet zomaar voor kiezen om de maximumgrens enkel voor nieuwe uitkeringen te verlagen. Dat zou betekenen dat het UWV met twee verschillende systemen moet werken: iets wat de toch al moeizame uitvoering alleen maar complexer maakt.
Het werpt de vraag op hoe stevig de bezuinigingen op de sociale zekerheid nog overeind staan, amper vier weken na het aantreden van het kabinet. Minister Vijlbrief, die zich vandaag in het debat voor het eerst in zijn nieuwe rol tot de Tweede Kamer zal richten, zag de afgelopen weken het ene na het andere plan wankelen.
De twijfel over de verlaging van het maximumdagloon komt namelijk bovenop de pas op de plaats die Vijlbrief al heeft gemaakt met het plan om de AOW-leeftijd vanaf 2033 sneller mee te laten stijgen met de levensverwachting. Een meerderheid van de Kamer, inclusief de coalitiepartijen, heeft de D66’er opgedragen die maatregel op z’n minst te ‘verzachten’.
Dinsdag werd bekend dat Vijlbrief dit jaar ook te maken krijgt met een forse tegenvaller van ruim 1 miljard euro op de arbeidsongeschiktheidsuitkeringen. Het zal door het kabinet worden aangegrepen als reden om bezuinigingen door te zetten, maar daarbij is de minister er veel aan gelegen om de Kamer, inclusief parlementariërs van zijn eigen partij, niet verder van zich af te duwen.
Productiemanager Roeland van Rijssel (34) raakte arbeidsongeschikt door een hartritmestoornis
‘Ik had net mijn eerste werkdag gehad als productiemanager bij een fabriek voor vliegtuigonderdelen, toen ik me onderweg naar huis niet goed voelde. Ik dacht nog: het zal de spanning wel zijn, morgen gaan we er gewoon weer tegenaan. Maar het liep anders. Ik eindigde op de Eerste Harthulp en bleek een hartritmestoornis te hebben.
‘Ineens val je buiten het systeem. Nederland is een soort sneltrein en als je erin zit is het geweldig, maar als je eraf valt ben je fucked. Ik heb geprobeerd mijn werk te hervatten, maar het ging niet. Ik slik een enorme dosering bètablokkers, en ik heb twee tot drie keer per week een episode. Dan voel ik mijn hartslag op anderhalf tot dubbel tempo slaan en weet ik: dit wordt de nacht uitzitten met de kat op schoot.
‘Toen de verzekeringsarts vertelde dat ik voor het leven werd afgekeurd, was het enorm slikken dat ik nooit meer kan werken. Maar het was ook een opluchting omdat ik wist: met deze uitkering krijg ik in ieder geval financiële zekerheid. Nu blijkt dat de overheid dat dus toch met een vingerknip kan aanpassen.
‘Ik wil niet klagen, ik zit in een goede positie: ik heb een koophuis – dan ben je in dit land al een winnaar – en ik had me aanvullend verzekerd. Toch ga ik er straks 520 euro netto op achteruit. Daarmee word ik in belangrijke mate afhankelijk van mijn partner, met wie ik binnenkort waarschijnlijk ga samenwonen.
‘Het voelt als een makkelijke bezuiniging op een groep die zichzelf niet kan verdedigen. Ik kan geen kant op, ik kan niet een paar uur meer werken of bijklussen. En ik kan ook moeilijk staken, want welk werk leg ik neer?’
MDL-arts Auke Bogte (47) raakte arbeidsongeschikt door een zeldzame vorm van kanker
‘Vlak voor covid kreeg ik na het eten ineens enorme pijn in mijn buik – alsof het eten niet wilde zakken. Ik lag kronkelend van de pijn in bed. De volgende dagen ben ik gewoon naar mijn werk gegaan. Dat ging de hele week zo door, tot die vrijdag uit de CT-scan bleek dat ik een grote tumor midden in mijn buik had. Na een eerste operatie kwamen zes maanden later de uitzaaiingen. Ik was ongeneeslijk ziek.
‘Dan sta je ineens aan de andere kant van het bed. Je leven komt tot stilstand. Ik had geluk dat ik een oncoloog trof die gespecialiseerd was in de kanker die ik had. Ik kreeg een experimenteel medicijn, immunotherapie en verschillende operaties. Twee maanden nadat alle uitzaaiingen waren verwijderd, stond ik weer op mijn werk.
‘Daar heb ik een prijs voor moeten betalen. Ik heb mijn uiterste best gedaan, maar ik kon niet meer op mijn oude niveau terugkomen. In december kreeg ik te horen dat ik blijvend arbeidsongeschikt ben. De berusting daarover heeft twee maanden kunnen duren, tot het regeerakkoord er kwam.
‘De bezuinigingen op de WIA voelen als een afstraffing. Ik heb bijna twintig jaar als zorgverlener in dit systeem gewerkt, en al die jaren heb ik premies betaald. Nu kom ik erachter dat dit systeem niet voor mij gaat zorgen.
‘Ik heb al de helft moeten inleveren, daar gaat nu nog eens 900 euro bruto vanaf. Het betekent dat ik op allerlei fronten zal moeten besparen. Ik kan me toch niet voorstellen dat dit in ons land de manier is om te bezuinigen, door geld weg te halen bij mensen die ziek zijn en die daar niets aan kunnen doen. Dit kan iedereen overkomen.’
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant