Onder oud-directeur Birgit Donker van het Nederlands Fotomuseum voelden werknemers ‘weinig ruimte voor tegenspraak’. Haar bewind had ‘sociale onveiligheid’ tot gevolg. Dat staat in het Rapport Cultuuronderzoek Nederlands Fotomuseum. Donker werd vorig jaar ontslagen, het rapport is het resultaat van een onderzoek naar wat zich bij het museum heeft afgespeeld.
is kunstredacteur van de Volkskrant. Hij schrijft over fotografie en de zakelijke kant van de kunstwereld.
Birgit Donker, de vorig jaar ontslagen directeur van het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam, had een leiderschapsstijl die een ‘klimaat van angst’ en ‘sociale onveiligheid’ tot gevolg had. Haar bewind werd gekenmerkt door een ‘directieve en autoritaire aansturing en door micro-management’, waardoor er door de werknemers ‘weinig ruimte’ werd gevoeld ‘voor professionele autonomie, tegenspraak en open overleg’.
Bovendien spreekt een aantal van hen van ‘pestgedrag, uitsluiting, intimidatie en machtsmisbruik’ door Donker. Haar manier van opereren bracht ook een ‘verdeel-en-heersdynamiek’ met zich mee. Dit staat in het Rapport Cultuuronderzoek Nederlands Fotomuseum, dat is opgesteld door een onafhankelijk onderzoeksbureau en deze week is verspreid onder de voormalige en huidige personeelsleden van het museum die eraan meewerkten.
In het vertrouwelijke rapport, in het bezit van de Volkskrant, wordt geconcludeerd dat er sprake was van een ‘geleidelijk ontstane structurele verstoring van de organisatiecultuur, waarin leiderschapsstijl, hoge werkdruk, beperkt ervaren ruimte voor tegenspraak en onvoldoende opvolging van signalen elkaar wederzijds versterkten’. Ook is ‘organisatorische fragmentatie’ geconstateerd. Het personeelsverloop tijdens Donkers directeurschap, dat 6,5 jaar duurde, wordt in het rapport ‘zorgelijk hoog’ genoemd.
Het onderzoek werd ingesteld in opdracht van de raad van toezicht van het Nederlands Fotomuseum. Die ontsloeg Donker op 18 juli vorig jaar omdat zij herhaaldelijk informatie had ‘achtergehouden of onjuist gepresenteerd’. Daarvoor had de Volkskrant een artikel gepubliceerd waarin (oud-)werknemers en andere betrokkenen bij het museum melding maakten – veelal anoniem – van een slechte werksfeer onder Donker. Na dit ontslag vroeg de raad van toezicht van het museum, die negatieve signalen had ontvangen over de sociale veiligheid in het museum, aan Unravelling Onderzoek & Advies in Arnhem om een onafhankelijk onderzoek naar de werksfeer uit te voeren.
Dit bureau heeft alleen de 92 werknemers benaderd die tijdens het directeurschap van Donker een arbeidscontract hadden voor bepaalde of onbepaalde duur. Van hen hebben 39 personen (42 procent) een vragenlijst ingevuld. Daarnaast zijn 28 (oud-)personeelsleden geïnterviewd. Al hun namen zijn geanonimiseerd in het rapport.
Daaruit komt een beeld naar voren van een directeur die vrijwel alle macht naar zich toe trok. ‘Waar gezag gebaseerd is op overtuiging en argumentatie, ervaarden (oud-)medewerkers dat de directeur-bestuurder (Donker, red.) zich herhaaldelijk beriep op haar positie om besluiten af te dwingen, zonder inhoudelijke onderbouwing of dialoog.’
Van de 28 geïnterviewden zeiden twintig geen vrijheid te hebben gevoeld om kritiek te uiten op Donker. Meer dan de helft daarvan gaf aan angst te hebben gehad voor eventuele gevolgen. Het rapport is doorspekt met (anonieme) citaten over de manier van opereren van Donker. Zoals: ‘Toen zij nog op kantoor was, dacht ik regelmatig: ik hoop dat ze niet ineens op me afkomt met iets. Of als ze thuis werkte dacht ik: vandaag ben ik even veilig.’
Donker had zich aanvankelijk ook aangemeld voor het onderzoek van Unravelling, maar zag af van medewerking. Om deze beperking te ondervangen hebben de onderzoekers ‘nadrukkelijk gezocht naar personen die zelf aangaven dat zij haar visie en werkwijze ondersteunden’. Dit heeft de ‘gewenste meerstemmigheid’ opgeleverd.
In het rapport uiten personeelsleden ook kritiek op het functioneren van de raad van toezicht. Dat gaat met name om de periode voordat die Donker ontsloeg. De raad was ‘nauwelijks zichtbaar of benaderbaar voor medewerkers’ en ‘baseerde zich primair op informatie van de directeur-bestuurder’.
In een reactie zegt de raad dat de conclusies ‘duidelijke aanknopingspunten’ bieden om met een ‘open, kritische blik naar het eigen functioneren in de afgelopen jaren te kijken’. De inzichten worden betrokken bij een ‘zelfevaluatie, waarbij een externe deskundige wordt verzocht ons handelen onder de loep te nemen, gericht op leren en verbeteren van het toezicht’.
Het rapport geeft ook nieuwe informatie over de redenen om Donker te ontslaan. Er was al eerder, tegen het einde van 2024, een onderzoek van een ander onafhankelijk bureau geweest naar de werksfeer bij het museum. De raad van toezicht had hiertoe opdracht gegeven omdat de Volkskrant bezig zou zijn met een kritisch artikel. Het onderzoek had weinig negatiefs opgeleverd.
Een half jaar later ontdekten de toezichthouders dat Donker had geprobeerd dit onderzoek te beïnvloeden. Zij had een personeelslid onder druk gezet, kort voor diens – vertrouwelijke – interview met het externe bureau. Donker had tegen deze werknemer gezegd dat die dankzij haar eerder niet was ontslagen. Er bleek echter geen ontslagdossier tegen deze persoon te bestaan.
In het nu uitgekomen rapport van Unravelling staat dat het in 2024 niet bij één poging tot manipulatie is gebleven. Donker heeft aan een tweede werknemer die ook zou worden geïnterviewd, vooraf de vragen verklapt en aangegeven welke antwoorden zij wenselijk achtte. De werknemer voelde zich gedwongen deze over te nemen. Vervolgens verzocht Donker deze persoon, aldus diens getuigenis, om de antwoorden te printen en het digitale bestand te verwijderen. Na het interview vroeg Donker ook het afgedrukte document weg te gooien, ‘bij het vertrouwelijke papier’. Unravelling heeft de printversie niettemin in handen gekregen.
Donker zegt dat zij niet kan reageren op het rapport, omdat zij het niet heeft. ‘Op de aanpak van het huidige onderzoek is volgens deskundigen veel aan te merken, zoals een tendentieuze vraagstelling’, stelt zij. ‘Dat is de reden dat ik niet heb deelgenomen.’ Ze heeft bezwaar gemaakt bij een onafhankelijke klachtencommissie en noemt het om die reden ‘kwalijk’ dat de uitkomsten van het onderzoek al zijn gedeeld.
De raad van toezicht hoopt dat met het nieuwe rapport ‘een roerige periode kan worden afgesloten’. Donker heeft naar aanleiding van haar ontslag een rechtszaak aangespannen. Die moet nog plaatsvinden.
Lees hier alle artikelen over dit thema
Source: Volkskrant