Referendum Italië Zondag en maandag stemmen Italianen in een referendum over de inrichting van de rechterlijke macht. Volgens het ja-kamp krijgt Italië daardoor meer onafhankelijke rechters, maar tegenstanders vrezen dat de politiek haar greep vergroot.
'Nee'-demonstranten verbranden een poster van de Italiaanse premier Meloni tijdens een manifestatie in Rome.
Een leven lang lag de veelvuldig aangeklaagde Silvio Berlusconi overhoop met wat hij de „rode toga’s” noemde – volgens hem linkse rechters, uit op een politieke afrekening. De viervoudige Italiaanse premier, die in 2023 overleed, dacht dat aanklagers en rechters zich veel onafhankelijker zouden opstellen als hun carrières strikt van elkaar gescheiden zouden worden.
Ook premier Giorgia Meloni (van het radicaal-rechtse Fratelli d’Italia) botste al geregeld met de rechters in Italië, bijvoorbeeld toen zij oordeelden dat migranten niet in centra in Albanië mochten blijven. De Italiaanse rechterzijde doet voorkomen dat zulke in hun ogen politiek gekleurde beslissingen verleden tijd zijn na het aankomende referendum over een belangrijke grondwetswijziging, die Italië al weken in spanning houdt. Tenminste, áls de ja-stem het haalt.
Tegenstanders van de hervorming roepen dat de politiek met deze hervorming haar greep op de rechterlijke macht juist wil vergroten. En zoiets ligt gevoelig, zeker in een land met een antifascistische grondwet én een post-fascistische partij (Fratelli d’Italia) aan het roer.
Zondag en maandag krijgen de Italianen in het referendum de kans duidelijk te maken of zij het eens zijn met de strikte scheiding van de loopbanen van aanklagers en rechters, zoals die op 30 oktober al in de Senaat is goedgekeurd. Parlementsleden van Berlusconi’s partij Forza Italia vierden die dag als een triomf. Ze staken op straat in Rome een groot portret van Berlusconi omhoog, met de slogan: „Dankzij Forza Italia nu een rechtvaardige justitie.”
Maar is dat ook zo? Antonino (bekend als Nino) Di Matteo, een Siciliaanse antimaffia-aanklager die al 33 jaar de georganiseerde misdaad bestrijdt, is een uitgesproken tegenstander. Hij heeft er moeite mee dat de hervorming van de magistratuur als een justitiehervorming wordt verkocht. „De kwalen van justitie – zoals de beruchte traagheid en het onvoorspelbare verloop van rechtszaken, of de crisis in de gevangenissen – worden hiermee totaal niet aangepakt”, zegt Di Matteo in zijn kantoor in Rome.
De inhoud van de referendumtekst is technisch. Wordt de hervorming goedgekeurd, dan moeten magistraten aan het begin van hun loopbaan kiezen of ze officier van justitie of rechter willen worden. Nu mogen ze één keer „van kamp verwisselen”. Beide beroepsgroepen krijgen volgens het plan voortaan ook hun eigen Hoge Raad voor de Magistratuur (vergelijkbaar met Nederland). Nu is dat in Italië een orgaan dat zowel over de carrières, zoals promoties, als over tuchtmaatregelen beslist.
„De grote nieuwigheid is dat de twee raden voortaan via loting worden samengesteld”, zegt Valentina Stella van het juridische vakblad Il Dubbio. Volgens de voorstanders van de hervorming neutraliseert deze loting de sterke invloed van de politieke stromingen. In het oude systeem kozen de magistraten zelf twee derde van de leden van de Hoge Raad voor de Magistratuur, via een interne stemming. De rechts-conservatieve, progressieve en centrumstromingen organiseerden zich dan volgens heuse kieslijsten. De overige leden – de ‘leken’ (geen magistraten maar rechtsprofessoren en advocaten) – werden verkozen door het parlement.
In het nieuwe systeem worden straks álle magistraten gekozen via loting. Maar de loting van de leken gebeurt dan weer met een lijst van geschikte kandidaat-juristen, vooraf opgesteld door het parlement. „Het nee-kamp protesteert dat de politieke meerderheid wél haar eigen vertegenwoordigers uitkiest, terwijl de magistraten dat niet langer zullen mogen”, zegt de juridische journalist Stella. Tegenstanders zien hierin juist een poging van politici om hun invloed op de rechterlijke macht te vergroten. Niet onterecht, zegt Stella.
Er is nog een contradictie die het nee-kamp onderstreept: als de hervorming wordt aangenomen, worden tuchtsancties tegen magistraten straks behandeld door een aparte tuchtrechtbank, waarin – na alle moeite om de carrières strikt te scheiden – officieren van justitie en rechters dan toch weer samen zitting nemen.
De regering van premier Meloni haalt alle argumenten uit de kast om de kiezers te overtuigen.
Klinkt ingewikkeld en taai? Dat vinden veel Italianen ook. Terwijl het op tv nog over weinig anders gaat en boekjes met argumenten voor en tegen in boekhandels liggen, weet volgens marktonderzoekbureau Ipsos Doxa meer dan de helft van de Italianen weinig of niets over de inhoud van dit referendum.
De regering-Meloni haalt alle argumenten uit de kast om de kiezers te overtuigen, want hoe meer Italianen gaan stemmen, hoe groter de kans dat ‘ja’ het haalt. Maar ongeacht de uitkomst bestuurt deze regering straks voort. Premier Giorgia Meloni wil niet het pad opgaan van haar centrumlinkse voorganger Matteo Renzi, die tien jaar geleden zijn politieke lot aan een grondwettelijk referendum verbond. Destijds stemden de Italianen tégen (het ging onder meer om de inkrimping van de Senaat) en het werd arrivederci, Renzi. Ook voor Meloni zou een nee-stem een flinke nederlaag zijn – een jaar voor nieuwe parlementsverkiezingen – al relativeert ze dat zelf.
Een radicaal-rechtse meerderheid die de magistratuur hervormt, doet angstscenario’s opdoemen. Maar is dat wel terecht? Ook na deze hervorming vellen rechters in theorie een onafhankelijk vonnis. Toch vreest magistraat Di Matteo voor een hellend vlak. Hij wijst erop dat het gebruik van de telefoontap al werd ingeperkt, en dat het parlement straks ‘richtlijnen’ kan meegeven aan de openbare ministeries, over welke delicten zij het eerst moeten onderzoeken – een hervorming door de vorige regering.
Magistraten voelen „groeiende politieke druk”, zegt Di Matteo. Hij is bang dat Italië evolueert naar „een rechtspraak met twee snelheden, waarbij misdrijven van burgers onderaan de sociale ladder, zoals oplichting en diefstallen, efficiënt worden bestraft, maar witteboordencriminelen worden afgeschermd”. Hij kan de hervorming niet los zien van de historische processen tegen politici met maffiabanden die in Italië zijn gevoerd. Daarom noemt hij de referendumtekst „een bestraffende hervorming van de rechterlijke macht, ingegeven door een gevoel van wraak”.