Madame De Staël Napoleon haatte haar om haar liberale ideeën en zucht naar vrijheid. Met voelbaar leesplezier schreef Margot Dijkgraaf een boek over de fascinerende filosoof en schrijver Germaine de Staël.
Portret van Germaine de Staël. Olieverfschilderij van Francois Gérard uit 1810.
Coppet, zaterdag 23 mei 1812. Germaine de Staël stapt in een koets getrokken door vier paarden en laat haar kasteel aan het meer van Genève achter zich. De Frans-Zwitserse schrijver en intellectueel heeft een besluit genomen: ze vertrekt naar Engeland. Vlucht, liever, want De Staël staat onder huisarrest. Napoleon Bonaparte is niet erg gelukkig met de mondige barones wier salons druk bezocht worden door zijn critici, laat staan met de liberale ideeën over individuele vrijheid, volkssoevereiniteit en de positie van de vrouw die ze in haar publicaties verkondigt. Zijn spionnen houden haar doen en laten nauwlettend in de gaten.
Margot Dijkgraaf: Germaine de Staël. Schrijver, balling en feminist avant la lettre. Atlas Contact, 336 blz. € 24,99
Madame de Staël heeft er genoeg van. Hoe comfortabel ook, ze wil zich niet neerleggen bij een leven tussen de vier muren van haar landgoed. Evenmin is ze bereid om haar principes aan de kant te zetten en de loftrompet over Napoleon te steken, ook al had de keizer haar dan mogelijk gratie verleend. Onder het motto ‘Vrijheid boven alles’ kiest Germaine voor de vlucht vooruit. „Het was een uitzonderlijk moedige daad, het sluitstuk van jaren waarin ze gepest werd, gedwarsboomd, gecanceld, waarin haar de mond werd gesnoerd, waarin haar bewegingsruimte werd ingeperkt, waarin ze bespioneerd werd en achtervolgd.”
Het besluit nemen om naar Engeland te vluchten is één ding, dat plan tot een goed einde brengen is nog iets anders. De zenuwen van Germaine en haar entourage staan strak gespannen. Zal ze erin slagen uit de greep van Napoleons oprukkende legers te blijven? In een razend tempo trekt ze door Europa. Na tien dagen heeft ze al 1.000 kilometer afgelegd. Na vier maanden is dat getal vervijfvoudigd. Via Wenen, Moskou en Stockholm bereikt Germaine op 17 juni 1813 – ruim 390 dagen later – uiteindelijk haar bestemming: Londen. Ze is veilig.
Met Zij namen het woord: Rebelse vrouwen in de Franse letteren schreef Margot Dijkgraaf in 2020 al eerder een boek over eigenzinnige Franstalige schrijfsters, waaronder Germaine de Staël (1766-1817). De Staël is duidelijk een eindeloze bron van fascinatie voor Dijkgraaf. Samen met Sjoukje Gerritse richtte ze Le Salon Littéraire op, een vereniging „in de geest van Germaine de Staël” die activiteiten organiseert voor liefhebbers van de Franse taal, cultuur en literatuur. Nu is er ook een biografie van „de enige vrouw voor wie Napoleon ooit bang was”, aldus de achterflap.
Een fascinerende figuur is Madame de Staël zonder twijfel. Het boek bevat talloze citaten van Germaine die haar onafhankelijkheid, intelligentie en flair illustreren. Zo omschreef ze haar echtgenoot, de Zweed Erik Magnus de Staël Holstein, als een man „wiens gedrag zeer correct is, hij is niet in staat iets doms te zeggen of te doen, zijn geest is steriel en inert; hij zal me niet ongelukkig maken, om de eenvoudige reden dat hij niet kan bijdragen tot mijn geluk, en niet omdat hij het zou kunnen verstoren.” Kortom, het was allesbehalve grote liefde. Maar om Germaine nogmaals te citeren: „Van alle mannen van wie ik niet houd, geef ik nog de voorkeur aan mijn man.”
Gevatte oneliners als deze laten vermoeden waarom zo vele tijdgenoten in haar ban raakten, zo ook Johann Wolfgang von Goethe, August Wilhelm Schlegel en Benjamin Constant. Die laatste ontwikkelde in zijn dagboek zelfs een heuse cijfercode om zijn wisselende gevoelens voor haar te doorgronden, gaande van „ik wil haar niet langer” tot „ik kan niet zonder haar,’ respectievelijk aangeduid met de cijfers 2 en 3. Dat Constant worstelde met zijn gevoelens is niet verwonderlijk, stelt Dijkgraaf. Germaine was namelijk een wandelende paradox: „Ze wilde vrij zijn in haar handelen, in haar denken, in haar beweging, maar ze wilde ook bij iemand horen.”
Het enthousiasme waarmee Dijkgraaf over De Staël schrijft is aanstekelijk, maar na verloop van tijd verloor het zijn effect op mij. Niet omdat ze haar lof niet kan onderbouwen. Integendeel. Met name in de passages waarin Dijkgraaf als literatuurcriticus De Staëls werk onder de loep neemt, bewijst ze zonder meer dat ze naast een liefhebber ook een groot kenner van haar werk en politiek-intellectueel milieu is. Haar toegankelijke analyses en voelbaar leesplezier maakten me meermaals nieuwsgierig naar de originele teksten, bijvoorbeeld naar het vurige pamflet dat ze in 1793 anoniem publiceerde ter verdediging van Marie-Antoinette, een andere fel bekritiseerde vrouw. Het lastige is de herhaling. Hoe meeslepend Dijkgraaf ook schrijft, uiteindelijk lees je telkens opnieuw, weliswaar in ietwat andere woorden, wat voor een geniale ‘powervrouw’ Germaine wel niet was. Dat doet beetje bij beetje afbreuk aan haar overtuigingskracht.
Een ander minpunt is de structuur. Hulde aan Dijkgraaf dat ze ervoor gekozen heeft om geen klassieke biografie te schrijven. Helaas is het alternatief ook niet ideaal. Na het lezen van de openingsscène – de ontsnappingsscène waarmee ook deze recensie mee begint – zat ik op het puntje van mijn stoel. Van een narratieve hook gesproken! Hoe zou het Germaine vergaan op haar ‘Grote Vlucht’? Voor het antwoord op die vraag is het wachten tot het allerlaatste hoofdstuk (de epiloog niet meegerekend). Daarin beschrijft Dijkgraaf in één relatief lang hoofdstuk (pagina 261 tot 296) Germaines ‘Odyssee.’
Als voorproefje krijg je als lezer aan het eind van elk hoofdstuk wel een of meerdere brieven die ze tijdens haar ‘Grote Vlucht’ verstuurde integraal te lezen. Hoewel ze worden ingeleid door Dijkgraaf, kan je ze op dat moment nog onvoldoende plaatsen en ben je gewoonweg nog niet echt betrokken. En ook hier wringt de herhaling. In essentie gaan de brieven immers allemaal over hetzelfde: enerzijds praktische zaken (onder andere paspoorten), anderzijds Germaines emoties van angst, gemis en verdriet. Als rode draad door het boek bieden ze een intiem inkijkje in Germaines gevoelswereld, maar de spanning vasthouden doen ze onvoldoende, althans de mijne niet. Eens aangekomen op pagina 261, was mijn interesse niet meer wat ze eens geweest was.
Uiteindelijk gaat het meer om het lef dat Germaine had om zo’n ontsnappingspoging te ondernemen dan om de vlucht zelf.
Het laatste boekennieuws met onze recensies, de interessantste artikelen en interviews