Oorlog in Iran
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevatmeningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groepredacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer eenhandvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Met nee neemt Donald Trump maar moeilijk genoegen, of het nou gaat om vrouwen, een balzaal in het Witte Huis of militair-politieke allianties. Dat er deze week een collectief nee klonk vanuit Europa, na een dwingend steunverzoek van de Amerikaanse president rond de oorlog tegen Iran, is daarom des te opmerkelijker. Vooraf had Trump gedreigd. Een afwijzing zou „zeer slecht” zijn voor de „de toekomst van de NAVO”. Een naar dreigement, gezien de Russische terreur aan de EU-grenzen. Trump heeft de militaire hulp aan Oekraïne afgebouwd. De Europeanen hebben hun eigen hulp opgeschroefd, maar Amerikaanse betrokkenheid, met inlichtingen bijvoorbeeld, blijft cruciaal. Zonder die steun zijn de gevolgen voor Oekraïne, maar ook voor de EU moeilijk te overzien.
En toch zeiden de Europese leiders nee. Een breuk met de houding tot nu toe. Om Trump niet te bruuskeren, was het vooral slijmen, slikken, smeken, met NAVO-baas Mark Rutte als vaandeldrager van die aanpak. Trump die de EU een ongunstige handelsdeal opdringt? Die de nagedachtenis van in Afghanistan gestorven Europese NAVO-militairen vertrapt? Die Europese leiders „dom” en „zwak” noemt? Voor de vorm werd er geprotesteerd. De EU kwam pas in actie toen de Amerikaanse president begin dit jaar opeens heel serieus van plan leek om Groenland in te pikken, en dreigde met nieuwe handelstarieven als de EU zich dit niet zou laten welgevallen. Toen blafte de EU en haalde Trump bakzeil.
Zal hij dat nu weer doen? De Europeanen maken „een hele domme fout”, zei de president nadat zijn hulpverzoek was afgewezen. Je kunt ook zeggen: de Europeanen hebben eindelijk geleerd. Ze zijn genezen van de hoop dat je bij Trump krediet kunt opbouwen door met hem mee te buigen. Zo werkt het niet. Trumps dankbaarheid is doorgaans van korte duur, en hem zijn zin geven of prijzen biedt geen enkele garantie op een betere behandeling in de toekomst. „Als geallieerde leiders zouden denken dat hun offers gewaardeerd worden door Washington, zouden ze wellicht andere keuzes maken”, constateerde historicus Anne Applebaum afgelopen week in The Atlantic. In zo’n situatie, waarin het geen bal uitmaakt of je ja of nee zegt, kun je maar beter het antwoord geven waarin je zelf ook echt in gelooft.
Een groep bondgenoten, inclusief Nederland, toonde zich donderdag bereid om bij te dragen aan het bevaarbaar houden van de Straat van Hormuz, maar dan wel op basis van een levensvatbaar plan, en niet omdat Trump het eist. Dat betekent wat deze landen betreft ook dat alle betrokken partijen, niet alleen Iran, moeten stoppen met aanvallen op olie- en gasinstallaties en burgerdoelen. Ze zeggen ja, maar je kunt er ook een nee in lezen.
Uiteindelijk is het Trump die een hele domme fout heeft gemaakt, door samen met Israël een oorlog te beginnen die veel groter is geworden dan voorzien. Europese bondgenoten werden niet vooraf geraadpleegd, maar mogen nu wel de rommel komen opruimen. Dat zij daar weinig voor voelen is goed te begrijpen. Het Iraanse regime mag dan in het nauw zitten, met technologisch relatief simpele aanvallen op Golfstaten en olietankers heeft het laten zien dat het de wereldeconomie kan ontwrichten. Bovendien heeft Iran, in navolging van de VS en Israël, de spelregels van het oorlogvoeren overboord gezet.
Historicus Francis Fukuyama vergeleek Trump in een opiniestuk met „een 10-jarige jongen” die in de achtertuin een vlammenwerper vindt en ontdekt dat je daarmee geweldig dingen in de fik kunt steken. In de gevaarlijke wereld die hierdoor is ontstaan moeten de EU en Europese NAVO-leden een eigen stem zien te vinden, gebaseerd op Europese waarden, het internationaal recht en eigen kracht. In de komende decennia zal het bereiken van ‘strategische autonomie’ zonder overdrijving de grootste opdracht van de EU zijn. Of het nou gaat om defensie, concurrentiekracht of de energietransitie.
Deze jongste oorlog toont opnieuw de risico’s die kleven aan een te grote afhankelijkheid van fossiele brandstoffen. Het is dan ook moeilijk te vatten waarom juist de versnelde overgang naar duurzame energiebronnen deze week op de EU-top werd afgezwakt, omdat het te duur en ingewikkeld zou zijn. Het is het soort kortetermijndenken dat de EU zich niet meer kan veroorloven. Het momentum dat op het gebied van defensie wel werd gevonden, dreigt op dat van energie te worden verloren, door eigen toedoen. Nee leren zeggen is belangrijk, maar nu moeten de Europeanen tegen zichzelf ook een krachtig ja laten horen.