Frankrijk Het ontslag van bestuursvoorzitter Olivier Nora bij de prestigieuze uitgeverij Grasset veroorzaakt een aardbeving in de Franse uitgeverswereld. Het uitgeefhuis dat ooit Marcel Proust ontdekte dreigt onder de huidige eigenaar Vincent Bolloré een draai naar radicaal-rechts maken. Honderden auteurs stapten al op.
Boekhandel Grasset & Fassquelle, Parijs.
Het léék alsof de prestigieuze Franse uitgeverij Grasset vrij kon blijven bewegen nadat de conservatieve Bretonse multimiljardair Vincent Bolloré, vaak omschreven als de Franse Rupert Murdoch, half 2023 moederbedrijf Hachette opkocht. Grasset hoefde niet te verhuizen. De uitgeverij werd niet verplicht zondagskrant Le Journal du Dimanche, dat bij dezelfde overname in handen van Bolloré kwam, in de vitrine te leggen. De gewaardeerde bestuursvoorzitter Olivier Nora, al 26 jaar in functie, mocht aan het roer blijven.
En dus ging Nora door, Grasset bleef boeken met uiteenlopende politieke boodschappen en kleuren uitgeven, bekende schrijvers als Virginie Despentes, Gaël Faye en Laure Adler bleven onderdeel van de uitgeverij die jaarlijks zo’n 160 boeken uitbrengt. Dat alles veranderde onlangs, toen Nora half april plots werd afgezet als bestuursvoorzitter. Op zijn plaats kwam Jean-Christophe Thiery, een voormalig ambtenaar zonder ervaring in de uitgeverij die sinds 2001 voor Bolloré werkt, met name als leidinggevende in de media in handen van de multimiljardair. In de Franse pers is Thiery bestempeld als Bolloré boy vanwege zijn „onwankelbare loyaliteit”.
Het ontslag van Nora was als een aardbeving in de Franse uitgeverswereld en schrijvers en uitgevers houden nog altijd hun adem vast voor naschokken. De eerste naschok kwam twee dagen nadat Nora ontslagen werd: toen besloten meer dan 130 schrijvers, onder wie eerdergenoemde bekende namen, Grasset te verlaten. In een opiniestuk in Le Monde schreven zij dat Nora’s ontslag „een onaanvaardbare aanval op de redactionele onafhankelijkheid en creatieve vrijheid” is en dat zij weigeren „gegijzeld te worden in een ideologische oorlog die erop gericht is overal in de cultuur en de media autoritarisme op te leggen”. In de weken die volgden sloten meer auteurs zich aan: inmiddels staat de teller op 222.
De schrijvers vrezen dat Grasset onder Thiery dezelfde transformatie zal doorgaan als Le Journal du Dimanche, radiozender Europe1 en televisiezender iTélé, inmiddels omgedoopt tot CNews. Nadat die media in handen kwamen van Bolloré verschoof de redactionele lijn prompt naar het allerrechtste uiterste van het politieke spectrum: thema’s als de vermeende dreiging van immigranten en de islam worden breed uitgemeten, radicaal-rechtse politici (ook als die piepkleine partijtjes leiden) krijgen er een podium, vooral op CNews (inmiddels de meest bekeken nieuwszender) worden om de haverklap racistische uitlatingen gedaan. Ook valt op dat aanhangers van een fusie tussen radicaal-rechts en klassiek rechts in de drie media ruim baan krijgen.
Al langer waren er signalen dat Bolloré dit in de media inmiddels bekende kunstje ook zou willen uitvoeren bij de uitgeverijen die hij in handen heeft via Hachette. Hachette is de grootste uitgeversgroep van Frankrijk, eronder vallen naast Grasset ook uitgeverijen als Fayard en Stock. Verschillende andere uitgeverijen zijn bovendien afhankelijk van Hachette voor de distributie van hun boeken. Eerder werden de leidinggevenden van Fayard en Hachette, die waren vertrokken vanwege onvrede over de overname door Bolloré, vervangen door twee vertrouwelingen van de miljardair.
Bij Fayard, dat tegenwoordig geleid wordt Lise Boëll die al decennia de boeken van de radicaal-rechtse stokebrand Éric Zemmour uitgeeft, verschoof de redactionele lijn vervolgens fors. Bij die uitgeverij, eerder vooral bekend als uitgever van historische boeken, mocht de afgelopen drie jaar de ene na de andere radicaal-rechtse politicus een boek uitbrengen: van Zemmour tot de voorzitter van de radicaal-rechtse partij Rassemblement National Jordan Bardella en minder invloedrijke politici als Marion Maréchal en Nicolas Dupont-Aignan. Ook klassiek rechtse politici die steeds meer tegen radicaal-rechts aanschurken, zoals oud-president Nicolas Sarkozy, hebben een boek uitgegeven bij Fayard. Saillant is hierbij dat ook Sarkozy in zijn boek oproept tot een samenwerking tussen rechts en radicaal-rechts. Mogelijk nog saillanter: Bolloré is ook eigenaar van de Relay-boekwinkels die onder meer op praktisch alle Franse stations te vinden zijn. De boeken van bovenstaande politici worden er prominent uitgestald.
Het volgende teken aan de wand kwam toen Grasset half maart bekendmaakte dat het de Frans-Algerijnse schrijver Boualem Sansal ging uitgeven. De 81-jarige Sansal werd afgelopen jaren het slachtoffer van een diplomatiek conflict tussen Algerije en Frankrijk en zat een jaar vast in de Algerijnse gevangenis tot hij eind 2025 na diplomatieke inspanningen vrijkwam. Sinds zijn vrijlating laat de schrijver, bekend als voorvechter van het vrije woord en scherp criticus van het Algerijnse regime en de radicale islam, zich steeds vaker radicaal-rechtse gedachten ontvallen. Zo sprak hij zich uit over „de slachtoffertyrannie van de woke-cultuur” en over de volgens hem op handen zijnde dreiging van de „islamisering” van Frankrijk.
Sansals eerste boek voor Grasset moet over een maand verschijnen en zal de discussie ongetwijfeld verder aanzwengelen. Het boek gaat over hoe hij ontdekte „dat we in een omgekeerde wereld leven – waar de waarheid verontrustend is, waar rechtvaardigheid zorgwekkend is, waar vrijheid angstaanjagend is”, zo valt in omineuze woorden te lezen op de site van Grasset.
De vraag is hoe het nu verder gaat met Grasset. Het is nog onduidelijk hoe de nieuwe leiding financieel denkt overeind te blijven nu zoveel belangrijke auteurs zijn weggelopen. Vooralsnog zijn er voor zover bekend geen pogingen gedaan om de auteurs terug te krijgen, noch zijn er nieuwe auteurs binnengehaald. Het bedrijf reageert niet op vragen hierover van NRC; op haar sociale media-kanalen lijkt het ondertussen business as usual met aankondigingen van nieuwe publicaties en video’s waarin schrijvers hun boeken promoten.
De schrijvers die hebben besloten te vertrekken zitten momenteel in een soort vagevuur: van een deel moeten nog boeken uitkomen bij Grasset, sommigen zijn zelfs momenteel op tour voor een uitgeverij waarmee ze niet meer geassocieerd willen worden. Tientallen auteurs willen bovendien rechtszaken openen om hun exploitatierechten terug te krijgen: in Frankrijk staan schrijvers deze rechten om een werk commercieel te gebruiken en te verspreiden doorgaans voor een periode van maximaal zeventig jaar na hun dood af aan hun uitgeverij. Volgens Radio France zag een deel van de auteurs de bui eerder al hangen en hebben zij daarom speciale clausules laten opnemen in hun contract. Voor de meesten geldt dat echter niet. Dat betekent dat ze jarenlange zaken tegemoet kunnen gaan.
Duidelijk is wel dat Vincent Bolloré gepikeerd is door het vertrek van de auteurs. De normaal mediaschuwe miljardair beet eind april terug met een stuk in zijn zondagskrant Le Journal de Dimanche. Hierin onderstreept hij dat hij formeel „geen enkele functie” heeft bij Hachette en stelt hij dat het besluit om afscheid te nemen van Grasset-baas Olivier Nora voortkwam uit een inhoudelijk twistpunt: Nora zou het nieuwe boek van Boualem Sansal pas aan het einde van het jaar hebben willen uitgeven, terwijl Hachette al maanden eerder wilde publiceren. Ook stelt Bolloré dat Grasset onder Nora teleurstellende economische resultaten behaalde.
Alle media-aandacht voor het onderwerp lijkt de Breton maar overdreven te vinden: „Hoe is het mogelijk dat het vertrek van Olivier Nora, die aan het hoofd stond van Grasset en zijn 38 werknemers (…) een buitengewone mediahype veroorzaakt? (…) Terwijl de financiële en sociale situatie van miljoenen Fransen momenteel ronduit zorgwekkend is, hoe kan deze affaire dan zoveel ophef veroorzaken?”, schrijft de man wiens fortuin door Forbes op 10,6 miljard dollar (ruim 9 miljard euro) wordt geschat.
Ook ontkent de miljardair dat hij überhaupt radicaal-rechts gedachtegoed aanhangt en poogt invloed te hebben op het maatschappelijke debat – ondanks de zich al jaren opstapelende bewijzen daarvoor. In Le Journal De Dminache schrijft hij: „Wat betreft de aanvallen op mijn ‘ideologie’, herhaal ik nogmaals: ik ben een christelijke democraat.” En, zo belooft hij: „de leiding van Hachette zal alle auteurs die dat wensen blijven publiceren.” De vraag is wie dat nog wenst.