Ali Smith Haar nieuwe roman is opnieuw ingenieus, geëngageerd en gelaagd. Als je het iemand toevertrouwt de huidige wereld scherpzinnig te duiden dan is het Ali Smith. Glyph een van de de eerste romans – wellicht zelfs dé eerste – over de westerse houding ten aanzien van Gaza.
Duitsland, 1942.
Er was eens een paard in de Eerste Wereldoorlog dat door mosterdgas blind werd. Een 19-jarige Britse soldaat moet het dier doodschieten, maar hij vindt dat het niet de schuld is van het paard dat het blind is. De soldaat neemt het paard mee om het ergens naartoe te brengen waar het door kan leven. Het besluit kost hem zijn leven: de soldaat wordt van desertie beschuldigd en belandt voor het vuurpeloton. Hoe het met het paard afliep, weet niemand.
Ali Smith: Glyph. Vert. Karina van Santen en Martine Vosmaer. Prometheus, 272 blz. € 24,99
Het is een verhaal dat verteller Petra in Glyph, de nieuwe roman van de Schotse schrijver Ali Smith, als kind van haar moeder hoort. Het wordt verteld als een soort familieverhaal dat generatie op generatie wordt doorverteld vanaf het moment dat een overgrootvader getuige is geweest van het gebeuren. Het verhaal blijft haar niet alleen haar hele leven bij, er zit ook een les in. De soldaat kwam op voor waar hij voor stond en kon zichzelf in de spiegel blijven aankijken, maar wat heeft dat voor zin of nut als je voor het vuurpeloton eindigt?
Wat er gebeurt als je niet afwijkt van wat je gevraagd wordt, blijkt uit het tweede verhaal dat Petra als kind hoort. Dat gaat zo: tijdens de Tweede Wereldoorlog rijdt een verzetsvrouw op een motorfiets in Zuid-Frankrijk. Ze moet informatie overbrengen naar het geallieerde front. Onderweg ziet ze een geplet lichaam zonder hoofd, het lichaam is platgewalst door een tank. Ze kijkt naar de ‘vlek’ op het asfalt en besluit verder te rijden omdat ze bang is dat de opdracht anders in gevaar komt.
Als oude vrouw vreet het aan haar: wat was er gebeurd met het lichaam? Was het uiteindelijk gewoon weggevaagd zonder dat iemand ernaar omkeek, of kreeg het nog wel een rustplek en ontving de familie bericht? Zij deed wat er aan haar was gevraagd, werkte mee in het verzet, bracht anderen niet in gevaar en overleefde. Desondanks kan ze zichzelf sindsdien voor haar eigen gevoel niet meer recht in de spiegel aankijken.
Glyph is een roman waarin het ene gruwelijke en indrukwekkende verhaal het andere opvolgt, en waar spoken uit het verleden – zoals de geplette man en het blinde paard – voortdurend opdoemen om antwoorden te vinden op de vraag wat je moet doen wanneer een wereldorde kantelt. De verhalen vormen samen een weergaloos geheel, waarin je soms versteld staat van de vondsten en meegaat in de verhalen die tussendoortjes lijken maar vooral goed laten zien hoe lang verhalen doorwerken in de keuzes die we maken. Iedereen weet wel dat verhalen vormend zijn, Smith is iemand die je dat ook laat voelen.
Zoals bijna altijd bij Smith is de roman ingenieus, geëngageerd, gelaagd en geestig tegelijk. Als je het iemand toevertrouwt de huidige wereldorde te duiden dan is het Smith. Glyph is bovendien het slotdeel van een tweeluik. Het eerste deel, Gliff, verscheen in 2024. In die dystopische toekomstroman speelde eveneens een paard een voorname rol.
Gliff draaide om de vraag in hoeverre je nog solidair kan zijn met groepen die ongewenst zijn verklaard door een gewelddadige staat, die groepen uitsluit in een genadeloos apartheidsregime. Glyph speelt in het heden en laat zien dat zo’n dystopie geen toekomst is, maar dat we er allang in zijn beland, dat we vormen van apartheid en etnische zuivering vaak stilzwijgend accepteren.
De Schotse auteur onderzoekt al sinds haar debuut hoe ze verbeelding en actualiteit aan elkaar kan koppelen. Ze probeert zo antwoorden te vinden op de vraag wat er gebeurt wanneer het vanzelfsprekende niet meer vanzelfsprekend is. Haar personages zijn vaak onaangepast, houden er een strikte taalbeleving op na door woorden te ontleden, om te draaien of té letterlijk te nemen waardoor maatschappelijke conventies in het honderd lopen. Het gevolg is dat in haar boeken personages vaak in een steeds beklemmender isolement terecht komen. Waar dat aanvankelijk nog vaak de eenling betrof, geldt dat sinds haar seizoenenromans vanaf 2016 voor de hele Britse samenleving. Na Brexit kwam er ook nog eens corona, werden politici die racistische taal uitsloegen steeds meer genormaliseerd. En inmiddels gaat het in haar oeuvre niet om één samenleving, maar om heel Europa dat geïsoleerd is omdat in een „volledig nieuwe wereld” oude aannames niet meer van toepassing zijn.
Zoals Smits in de seizoenenromans de eerste was die Brexit in fictie omzette, is Glyph een van de de eerste romans – wellicht zelfs dé eerste – over de westerse houding ten aanzien van Gaza. En dat getuigt van lef in een land waar pro-Palestina demonstranten worden opgepakt omdat de actiegroep Palestine Action op een terreurlijst staat.
Zonder Gaza bij naam te noemen, typeert Smith de Europese houding door Petra Duolingo te laten spelen om een nieuwe taal te leren terwijl haar tv aanstaat. Daar is een nieuwsitem over een kind in een kapot gebombardeerd ziekenhuis in een land waar sprake is van het „systematisch uithongeren” van de burgers. Uitzetten of wegkijken kan niet, „daarmee zou ik niet alleen toegeven dat ik hopeloos en hulpeloos ben, maar ook nog eens gevoelloos”.
Petra, haar zusje Patricia en haar zestienjarige nichtje Billie kijken allemaal verschillend naar de kantelende wereldorde. Petra en Patricia vluchten in een schijnwereld en gaan gesprekken aan met de geplette doden, waarbij Patricia iets meer contact met de realiteit houdt. Billie houdt het bij verhalen uit de realiteit: ze vertelt aan de anderen hoe scherpschutters elke dag een willekeurig lichaamsdeel uitkiezen om op te schieten en zwaait met een sjaal om haar solidariteit te betuigen aan degenen die beschoten worden. Dat komt haar op een arrestatie te staan, want de sjaal blijkt gemakkelijk voor een terroristische vlag te worden aangezien.
Petra en haar zusje vinden een uitweg in gesprekken met en fantasieën over de geplette soldaat en andere doden, en in de overtuiging dat er opeens een blind paard in de kamer staat. Het nichtje Billie wil in actie komen en wijst de twee op hun escapistische fantasiewereld omdat die op geen enkele manier bijdraagt aan wat dan ook. Petra en Patricia leven wat haar betreft in „surrogaatfictie”, iets waarmee je volgens haar je eigen afwezigheid vervangt. „Hou je aan het echte verhaal”, schreeuwt ze de twee vrouwen toe.
Een wereld waarin fantasie beteugeld wordt, waarin iemand die iets te vertellen heeft wordt gearresteerd en waarin de vrees leeft dat uiteindelijk alle verhalen opgegeven moeten worden: het zijn geen vrolijke boodschappen die Smith voor ons heeft. Het geheel is een zoektocht om onder verpletting en verplatting uit te komen. Daarbij zoekt ze altijd graag naar de kracht van verhalen en kunst door andere kunstenaars aan te halen of op te voeren. Maar deze keer pakt ze het anders aan en komt haar vorige roman aan bod.
De personages in Glyph lézen Gliff en zijn daar niet erg enthousiast over. Gliff was voor Petra een beetje te duister, vertelt ze haar zus Patricia. „Een beetje te kijk mij eens intelligent zijn, een beetje te politieke spijker op de kop, voor een roman. Ik had liever wat wereldopbouw gezien.” Patricia biedt weinig weerwoord en wordt door Smith op een gegeven moment als „plat personage” weggezet. Hoewel Billie de leeshouding van Petra belachelijk maakt en doet alsof die alleen maar feelgood-romans wil lezen, luistert ze goed als Petra zegt dat ze toch op z’n minst wilde weten wat er met het paard in die roman gebeurde.
Het paard blijft een raadsel, hoewel Smith aan het eind wel met een mogelijk scenario komt voor het paard dat door mosterdgas blind werd. In een waaier van verhalen die leugens moeten ontwarren, blijft het de vraag voor de personages en de lezers hoe je jezelf uiteindelijk in de spiegel kan blijven aankijken.