Ook al gaan ze niet massaal de straat op, na vijf jaar zijn de Russen klaar met de oorlog in Oekraïne. Aan de vooravond van de Dag der Overwinning is Poetins grootste angst die voor zijn eigen volk.
Wat is het nabije lot van Poetins Russische rijk? Terwijl Oekraïne het front lijkt te houden, Moskou nog dagelijks vele honderden levens offert voor een paar zielige meter terreinwinst en Kyiv met zijn drones steeds dieper in Rusland vitale infrastructuur raakt, gonst het in Moskou weer eens van de geruchten.
En dat aan de vooravond van 9 mei, de Dag der Overwinning, met de dit jaar eerloos uitgeklede parade op het Rode Plein in Moskou, zonder colonne van tanks en
raketsystemen, om de overwinning van de Sovjet-Unie te vieren op nazi-Duitsland.
Vladimir Poetin zou, althans volgens buitenlandse rapporten, panisch zijn voor een aanslag op zijn leven en zijn paleizen hebben verruild voor bunkers, terwijl zelfs zijn personeel – koks, lijfartsen, lijfwachten – onder draconisch streng toezicht zou zijn gesteld.
Waar of niet waar; het maakt weinig uit. Want dat Poetins paranoia al vele jaren die van Stalin evenaart of zelfs overstijgt, is geen nieuws. Poetin heeft maar één angst: die voor de dood. En daarvoor moet alles wijken; daarvoor is hij bereid desnoods nóg een miljoen Russische levens aan het front te offeren. En, ik herhaal het nog maar eens: zijn nucleaire dreigementen zijn niet louter loos.
Over de auteur
Pieter Waterdrinker is schrijver. Hij woonde van 1996 tot het begin van Poetins invasie in 2022 in Rusland.
Dit is een ingezonden bijdrage, die niet noodzakelijkerwijs het standpunt van de Volkskrant reflecteert. Lees hier meer over ons beleid aangaande opiniestukken.
Eerdere bijdragen in deze discussie vindt u onder aan dit artikel.
Het recente nieuws van Poetin, als zou hij voortdurend laf wegkruipen in presidentiële bunkers, net als zijn paleizen van een perverse luxe, terwijl hij jongens en mannen oproept om voor het vaderland tegen de ‘fascisten in Kyiv’ te vechten, lijkt eerder een stadium in zijn existentiële strijd.
De economie kraakt met aanhoudende inflatie en gedaalde olie- en gasinkomsten, het midden- en kleinbedrijf kreunt, Russen vluchten massaal in antidepressiva, terwijl er een veenbrand woedt van groeiende volkswoede. Het resultaat van een nationale cold turkey, nu tientallen miljoenen Russen, van taxichauffeur tot topbankier, ook Poetins digitale doodsangst moeten slikken: het mobiele internet steeds vaker op zwart. Vooral de impact van dat laatste valt niet te overschatten – onder alle geledingen in de Russische samenleving, in alle sociale klassen.
Het sociale contract tussen Poetin en zijn bevolking – ik geef jullie een steeds beter bestaan, stabiliteit en nationale trots, in ruil voor beperkte politieke vrijheden – is allang verleden tijd.
Europa bouwt intussen aan een wapenindustrie en nationale legers van voorheen amper voorstelbare omvang. Immers, voor je het weet staan de Russen in Letland, Roemenië of Polen. Voor alle duidelijkheid: nu Trump zwaait met de Acte van Verlatinghe naar de Navo, is een eigen Europees defensieblok helaas bittere noodzaak. Evenals verdere steun aan Oekraïne, zolang dat land door Rusland wordt bezet en gegeseld.
Het Westen lijkt niet alleen te denken dat Poetin eeuwig is, maar ook dat er na hem een Poetin 2.0 aan de macht komt, dan wel een schooier veel erger dan hij. Dat alle oorlogshysterie, na Poetin, onverminderd doorgaat.
Dat is heel wel mogelijk. Zeker als de machtsstrijd die nu zou woeden achter de schermen tussen de ‘siloviki’, de sterke mannen van de FSB (de vroegere KGB) en de meer pragmatische ingestelde ‘technocraten’, door de eersten wordt gewonnen. Met misschien een surpriserol van de derde macht: het Russische leger. Het kan alle kanten uit, zoals steeds in Ruslands grillige historie.
Maar ik denk ook dit: dat de oorlog in Oekraïne vooral voortkomt uit Poetins zogenaamd ‘vernederde’ brein en uit dat van zijn directe coterie. Natuurlijk kwamen de gebruikelijke moordenaars, psychopaten, bandieten en rabiate nationalisten meteen als ratten uit hun holen, zoals bij elke oorlog. Een groot deel van de Russische bevolking is erin meegesleept. Uit armoede, bang, opportunistisch, of gewoon onverschillig, dan wel dom. Ze hebben genoeg van de oorlog, snakken naar vrede. Al weten de huursoldaten die nu nog tekenen donders goed waarvoor: een vrijbrief om te doden, in ruil voor veel geld, met een groot risico op de eigen dood.
Niet alleen de naar schatting tussen de 500 duizend en 1 miljoen Russen die direct na de invasie het land verlieten, ook ontelbaren van de overgebleven 143 miljoen Russen die niet weg konden of gewoon bleven, omdat het nu eenmaal hun land is, de plek waar ze zijn geboren, kotsen vanaf dag één van de oorlog. Degenen die zeggen: ‘Maar waarom protesteren ze dan niet? Waarom gaan ze niet de straat op?’, hebben nooit geleefd onder een dictatuur; voor hen is de klop op de deur hooguit iets van Netflix.
En dan zijn er natuurlijk ook al die andere miljoenen Russen die, het moet worden blijven gezegd, Poetin wél ideologisch steunen.
Ik was reeds in de jaren tachtig in de Sovjet-Unie, onder Brezjnev en Gorbatsjov. Vanaf 1996 maakte ik de ‘achtbaanjaren’ mee onder Jeltsin, de metamorfose van Poetin van een nep-democraat naar een verlicht autocraat, tot de binnenlandse onderdrukker en bloedige usurpator van nu. Totdat ik in 2022 Rusland verliet.
Ouder worden heeft één voordeel: je gaat soms patronen zien. Veel van mijn romans hebben als decor de uiteenvallende Sovjet-Unie, de epidemische opkomst van de Russische maffia en het roverskapitalisme. Maar ze geven vooral ook een portret van de ineenstorting. Van de ontmaskering. Een demasqué van leugens.
Met de glasnost onder Gorbatsjov kwamen er dagelijkse nieuwe onthullingen. Over de misdaden van Stalin, over de werkelijke stand van het land, over de eigen leiders. De statistieken. Hoe was het mogelijk dat het volk zeventig jaar lang de leugens van de Sovjetpropaganda niet alleen had geslikt, maar ook geloofd?
Het kaartenhuis wankelde; toch hield vrijwel niemand het voor mogelijk dat de Sovjet-Unie kort erna in 1991 ineen zou storten. Er kwam een democratisch Rusland, en het volgende feit negeren velen liever, of is gewoon onbekend: namelijk dat Rusland niet genetisch veroordeeld is om voor altijd een dictatuur te zijn en te blijven, zoals in het Westen nog altijd breed wordt gedacht. Het bewijs ligt – onder meer – in de genoemde wilde jaren negentig onder Jeltsin.
De Kremlinleider was zwak en corrupt, het land werd bestolen, de democratie werd besmet, miljoenen mensen verloren bijna alles, maar er waren twee dingen: een vrije pers en vooral dit, hoop.
Wat velen evenmin beseffen is dat Oekraïne voortkomt uit datzelfde Sovjetrijk, maar – zoals ik het noem – belandde in een ‘andere plooi’ van de geschiedenis. Terwijl Kyiv de weg op ging van verdere democratisering en aansluiting bij het Westen, zij het met wijdverbreide corruptie, draaide Poetin de klok steeds verder terug.
Totdat hij op 24 februari 2022 besloot tot zijn criminele veldtocht tegen Kyiv. Zijn historische sprookjes waren vooral voor de bühne. Het ging Poetin er in de eerste plaats om zijn machtspositie verder te versterken, met een snelle triomftocht naar Kyiv, een reprise van de ‘vlekkeloze’ inname van de Krim in 2014. Ook de toedracht van de oorlog – het stoppen van Navo-uitbreiding richting Oekraïne – berust grotendeels op een leugen waarin de Russen dagelijks leven.
We zijn nu in het vijfde oorlogsjaar. Poetin kan elk moment besluiten tot alsnog een algehele mobilisatie, tot een wapenstilstand, misschien zelfs tot vrede. Maar de paranoia die hem nu in zijn bunker drijft – geestelijk of fysiek – zal alleen maar verder groeien. Zijn angst is in wezen die voor zijn eigen volk. Inclusief de tot dusver loyale oligarchen, het leger en de veiligheidsdiensten, die zomaar stuivertje kunnen wisselen.
Uit welke hoek de Russische geschiedenis ditmaal wordt besprongen: niemand die het weet. Een ecologische ramp, een bericht dat ondanks de staatscensuur viraal gaat en massale onrust of stakingen ontlokt: het kan van alles zijn. Zelfs het fataal struikelen van Poetin over een drempel. Heel wel mogelijk is ook dat iemand, vandaag, morgen, de duivel mag het weten wanneer, tegen Poetin uitroept: ‘Chvatit! Het is genoeg geweest!’
Poetins einde, dat onvermijdelijk komt, zou weleens gepaard kunnen gaan met een algehele opluchting in het immense Rusland. Van Moermansk tot Sotsji, van Kaliningrad tot Sachalin. Zoals na het einde van de USSR in 1991. Niet alleen bij het volk en de middenklasse, ook bij een groot deel van de economische elite. ‘Wat, Poetin? Oorlog? Dat hebben we helemaal nooit gewild!’
Het Westen bereidt zich ondertussen strategisch voor op militaire indamming van Rusland en richt zich daarbij – begrijpelijkerwijze – vooral op de toekomst van Oekraïne: een lidmaatschap van de EU, massale investeringen, mogelijk zelfs Marshallplan-achtige hulp zodra de oorlog ten einde is. Dit Brusselse scenario loopt parallel met dat van Rusland als eeuwige vijand.
Althans, zo lijkt het.
Maar is er een regime denkbaar na Poetin, ongetwijfeld even corrupt, machtsbelust en cynisch als het huidige, dat plotseling besluit om de banden met het Westen weer aan te halen? Juist omdat het zo corrupt, machtsbelust en cynisch is? Een regime dat op termijn – uit puur eigenbelang – misschien schuld wil gaan erkennen, praten over het opgeven van de Oekraïense bezette gebieden, herstelbetalingen aan Kyiv, het veroordelen van oorlogsmisdadigers, de terugkeer naar hun land van de door de Russen ontvoerde Oekraïense kinderen?
Kortom: een Kremlinleider die alsnog terug kruipt in ‘de plooi van de hoop’ van 1991, die Poetin de afgelopen twee decennia steeds verder verliet? Of wacht Rusland eeuwige verstoting en duisternis?
Alles is mogelijk, en zeker ook dit: dat er na het verdwijnen van Poetin over het gehele land opstanden uitbreken, chaos, afrekeningen, afscheidingsoorlogen. Niet alleen in de Kaukasus, maar ook in Siberië en in het Verre Oosten. Met als gevaar dat ook Rusland, net als de Sovjet-Unie, uiteenvalt: de ultieme angstdroom van Poetin, de kern van zijn obsessie, naast die van zijn eigen dood.
Een terugkeer naar de wilde jaren tachtig en negentig. Back to the future, een toekomst die Rusland zeker ooit had, maar die het na de Oekraïense schande voor heel lange tijd lijkt te hebben verspeeld.
Wilt u reageren? Stuur dan een opiniebijdrage (max 700 woorden) naar opinie@volkskrant.nl of een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Geselecteerd door de redactie
Source: Volkskrant