Dag van de Overwinning Rusland staat onder hoogspanning aan de vooravond van de jaarlijkse 9-mei-viering, deze zaterdag. Onder druk van Oekraïense drone-aanvallen, economische malaise en lage waarderingscijfers lijkt de paranoia in het Kremlin alleen maar toe te nemen.
Vladimir Poetin leidt vanuit het Kremlin een online kabinetsvergadering op 23 april
Geen zware militaire voertuigen die met hun rupsbanden de eeuwenoude keien van het Rode Plein laten rinkelen. Geen kadetten van de prestigieuze Soevorov- en Nachimov-academies met hun brede kaken boven gesteven boorden, gelaarsde voeten hoog in de lucht. Geen met medailles behangen veteranen die tranen wegpinken bij de herinnering aan gevallen kameraden in de Tweede Wereldoorlog. Geen internet, dat tot wanhoop van Moskovieten alwéér is afgesloten.
Wel: een zenuwachtige president met historisch lage waarderingscijfers.
Voor het eerst in bijna twintig jaar herdenkt Rusland de Dag van de Overwinning op nazi-Duitsland, zaterdag 9 mei, zonder de gebruikelijke parade van pantserwagens en ballistische raketten. Het risico dat drones de ceremonie zullen verstoren is volgens het Russische Defensieministerie te groot. Al maanden zaaien Oekraïense drones dood en verderf, met burgerslachtoffers, brandende raffinaderijen en zwartgeblakerde luchten tot gevolg. Als duister omen werd maandag een woonflat geraakt op slechts enkele kilometers van het Rode Plein.
Hoewel Kremlin-woordvoerder Dmitri Peskov zich haastte te verklaren dat Poetins speech door zal gaan („de hele wereld wacht op hem, en terecht”) is de spanning om te snijden. Weinig wereldleiders zullen zich dit weekend in Moskou vertonen. Vanuit de EU wordt enkel de Slowaakse premier Robert Fico verwacht. Eerder deze week kondigde Moskou eenzijdig een bestand af en dreigde het met een harde reactie, mocht Oekraïne het wagen de ceremonie te verstoren. Oekraïne trok zich daar weinig van aan. Vrijdag meldde Rusland ruim 200 Oekraïense drone-aanvallen, 27 waarvan onderweg waren naar Moskou. Later op de dag werd bekend dat Rusland en Oekraïne hebben ingestemd met een driedaags staakt-het-vuren.
De angst voor Oekraïense drones is groot, maar ook die voor dissidenten en verraders in de eigen gelederen. Deze week publiceerden CNN, The Financial Times en het Russische platform iStories delen uit een document van een niet nader genoemde inlichtingendienst van een EU-lidstaat, waaruit blijkt dat er binnen het Kremlin reële zorgen bestaan over een aanslag op Poetins leven of een mogelijke coup. „In het bijzonder vreest [Poetin] het gebruik van drones voor een mogelijke moordaanslag door leden van de Russische politieke elite”, aldus het rapport, dat gelekt werd door een anonieme bron bij de betreffende inlichtingendienst en gedeeltelijk werd bevestigd door anonieme bronnen rond het Kremlin.
Hoewel Poetin zich al jaren druk maakt om zijn veiligheid, zou de Russische Federale Beveiligingsdienst (FSO), belast met de bescherming van hoge functionarissen, de veiligheidsmaatregelen flink hebben aangescherpt. Toegang tot ‘het Lichaam’, zoals de president in veiligheidskringen wordt genoemd, is verder ingeperkt, bezoek wordt nog grondiger gescreend. Ook zouden bezoeken aan militaire locaties, die hij vorig jaar nog veelvuldig aflegde, en aan zijn buitenverblijf in de bossen van Valdai zijn geschrapt.
Om de kans te minimaliseren dat een killer drone toch zijn weg naar Poetin weet te vinden, wordt in de wijde omgeving van zijn villa intensief gesurveilleerd. Personeel zou in zijn nabijheid geen internet meer gebruiken, niet reizen per openbaar vervoer en ook thuis onder streng toezicht staan, aldus de bronnen. Vooraf opgenomen beelden van de president moeten de schijn ophouden van normaliteit, maar ondertussen houdt Poetin zich vooral op in bunkers. Reizen doet hij per gepantserde trein, voedsel wordt naar verluidt voorgeproefd. Computers gebruikt hij niet.
Rusland kan er niet omheen: de president maakt een zwakke en onzekere indruk. In plaats van te triomferen in de oorlog in Oekraïne, ziet hij zich geconfronteerd met een patstelling die de economie leegzuigt, tienduizenden soldaten over de kling jaagt en daarmee de toch al haperende bevolkingsgroei ondermijnt. De broodnodige olie-inkomsten worden bedreigd door de Oekraïense drone-aanvallen op olieraffinaderijen, waarbij de bevolking de klappen opvangt en de natuur onherstelbare schade lijdt. Ondertussen voelen burgers zich nauwelijks beschermd. „Gaat u zelf maar in eens in een kelder zitten, meneer Poetin”, foeterde een inwoonster van de regio Samara op sociale media.
Tot overmaat van ramp was het een vrouw, die haar vinger op de zere plek legde. In april ging een Instagram-video viraal van de Russische beauty-blogger Viktoria Bonja, waarin zij Poetin direct aansprak op de rampzalige situatie in het land. Achttien pijnlijke minuten lang sprak ze vanuit haar woonplaats Monaco over de rampspoed van de Russische bevolking: overstromingen in Dagestan, veeziektes in Siberië (waar koeien soms levend worden verbrand) de groeiende problemen als gevolg van internet-blokkades en accijnsverhogingen. „Vladimir Vladimirovitsj, de mensen zijn bang voor u”, zei Bonja.
Doorgaans houdt het Kremlin zich doof voor kritiek of overstemt die met propaganda. Nu mislukte dat jammerlijk. De 46-jarige influencer kreeg online zóveel bijval, met name van Russische vrouwen, maar ook van politici als de communistenveteraan Gennadi Zjoeganov, dat het Kremlin zich genoodzaakt zag te benadrukken dat Poetin de zorgen serieus neemt en aan oplossingen werkt. Zelfs aartspropagandist Vladimir Solovjov, die Bonja in zijn avondshow op misogyne wijze had geschoffeerd, ging door het stof. „Ik was te scherp, te emotioneel”, zei hij in een videogesprek met haar, om vervolgens te beweren dat het Russische volk toch echt zielsveel van Poetin houdt.
„Onder Russen heeft een gevoel postgevat dat het systeem begint af te brokkelen”, zegt de Russische politicoloog Abbas Galljamov, vroeger werkzaam als speechschrijver in het Kremlin, telefonisch vanuit zijn woonplaats Tel Aviv. „Iedere Rus begrijpt dat de economische malaise samenhangt met de gigantische bedragen die in de oorlog worden gepompt en dat de sancties veel effectiever zijn gebleken dan de propaganda doet geloven. Poetin kampt met een vertrouwenscrisis op alle fronten.”
Die vertaalt zich in gestaag wegzakkende ratings. Volgens staatsopiniepeiler VTsIOM had 24 procent van de ondervraagden in april geen vertrouwen in Poetin en keurde 23 procent zijn functioneren af – het hoogste percentage sinds 2022. Ook andere peilingen tonen al weken een dalende lijn. Maar in plaats van zich om het volk te bekommeren, trekt Poetin zich steeds verder terug uit de openbaarheid. Tot vorige week, toen hij ‘spontaan’ een sportacademie in Sint-Petersburg bezocht en ten afscheid een leerling kuste. „Een teken dat Poetin bezorgd is over zijn dalende populariteit: hij is weer begonnen met kinderen kussen in het openbaar”, grapte Kremlin-watcher Farida Roestamova op Substack.
Russische soldaten, woensdag 29 april op weg naar de repetitie voor de viering van de Dag van de Overwinning
Ondanks de meevallende olie-inkomsten als gevolg van de afsluiting van de Straat van Hormuz is de Russische economie na twee jaar van oververhitting in een recessie terechtgekomen, schreven economen Aleksandra Prokopenko en Aleksandr Koljandr deze week op economiesite The Bell. Woensdag publiceerde het ministerie van Economische Ontwikkeling bbp-cijfers voor het eerste kwartaal van 2026, waaruit bleek dat de economie met 0,3 procent op jaarbasis is gekrompen. Ook de inkomens zijn aan het dalen, waarmee de consumentenvraag, als belangrijke groeimotor, afneemt. Daarbij stelt de steeds frequentere afsluiting van het internet en de jacht op VPN-diensten het bedrijfsleven en ondernemers voor grote problemen.
En aan de oorlog komt maar geen einde. „Vorig jaar dachten Russen dat Poetin en Trump een akkoord zouden bereiken, dat sancties zouden worden opgeheven en dat het leven weer zou worden als vóór 2022”, zegt Galljamov. Langzaam daagde het besef dat het gedroomde akkoord er niet zou komen. „Trump had de indruk gewekt dat Poetin de Donbas kon krijgen. Niet dat veel Russen daartegen zouden zijn, maar de Oekraïners blijken taaier dan gedacht en Poetins fixatie op de Donbas begint irritatie te wekken. Zij denken: waarom sloot onze president geen akkoord toen het kon?”
De peilingen, de volkswoede, het gelekte veiligheidsrapport en de slechte economie zorgden deze week voor veel speculaties in de media: is Poetins ondergang misschien aanstaande? Die worden verder aangewakkerd door berichten over geruzie binnen het veiligheidsapparaat over wie van Poetins vertrouwelingen de verantwoordelijkheid draagt voor de gebrekkige landsverdediging. Ook de vlucht van de recent ontslagen viceminister van Natuurlijke Hulpbronnen Denis Boetsajev voedt het idee dat er misschien toch een grens zit aan de opportunistische volgzaamheid van de Kremlin-elites.
Welke opties heeft Poetin om het tij te keren? Want het beproefde recept ligt voor de hand: meer repressie en controle, meer zichtbaarheid van de veiligheidsdiensten om te bewijzen dat ‘terroristen’ geen kans maken, meer ondergeschikten die worden ontslagen of vervolgd. Om de economische malaise te keren, zal hij mogelijk een poging doen om de markteconomie om te vormen naar een meer staatsgeleid model, denkt analist Galljamov. Maar dat zijn maatregelen die de economie meer kwaad dan goed zullen doen en waar burgers niet op zitten te wachten. „Zo zal de vervreemding tussen autoriteiten en samenleving verder toenemen.”
Tegelijkertijd zal hij Europa onder druk willen zetten om de materiële steun aan Oekraïne in te trekken. Galljamov meent dat een aanval op Europa inmiddels „een realistische optie” is voor Poetin om uit zijn strategische impasse te geraken. Niet dat Poetin zich volgens de analist in een „grote oorlog” met Europa zal willen storten, wel zal hij zal de westerse eensgezindheid willen testen. „Poetin moet een akkoord vinden met Trump over Oekraïne en hem ervan weerhouden de Europeanen te steunen. Dus moet hij ergens een slag toebrengen om de verdediging te testen. Als de Europeanen bang worden en geen hulp krijgen van Trump, kan Poetin concessies eisen wat betreft Oekraïne.”
Maar eerst zal hij de 9-mei-viering moeten doorstaan, de onrust moeten bezweren en zijn positie moeten versterken. Poetin lijkt een filosofische benadering te kiezen. In een voordracht eind april suste hij dat de problemen „waardig” moeten worden overwonnen en dat men „niet alleen” moet focussen op straffen en verboden. Immers, té hoge barrières hinderen de ontwikkeling van het land, aldus de president. „Dit zijn verschijnselen van voorbijgaande aard. Maar Rusland is eeuwig.”