Onderhandelingen Robert Malley was als onderhandelaar voor de VS nauw betrokken bij de Iran-deal uit 2015 en onderhandelingen over de tweestatenoplossing voor Israël en Palestina. Beide leidden niet tot duurzame oplossingen ,,Je kunt het gewicht van emoties en van geschiedenis niet negeren.”
Robert Malley: "Er kan een deal zijn als dit interview is afgelopen, of binnen 48 uur. Of niet."
Midden in het gesprek in de lobby van een Amsterdams hotel veert hij op. Robert Malley (63), een ranke man met een baardje en een groen leren jack, moet op de radio. Het is woensdag 6 mei, Amerika wordt net wakker en omroep PBS wil zijn oordeel over de oorlog in Iran.
Malley heeft dertig jaar ervaring als Amerikaanse diplomaat in het Midden-Oosten. Hij nam deel aan de besprekingen die onder president Obama leidden tot de nucleaire deal met Iran. In ruil voor sanctieverlichting beloofde Iran in 2015 zijn nucleaire activiteiten zover te beperken dat de bouw van een kernwapen niet onmiddellijk mogelijk zou zijn. De afspraak gold als diplomatiek hoogstandje, maar werd door Trump om zeep geholpen tijdens diens eerste termijn. President Biden vroeg Malley jaren later de deal te reanimeren. Tevergeefs.
1963 geboren in New York
Studie rechten in Harvard, PhD politieke filosofie in Oxford
1998 Midden-Oosten-adviseur voor president Clinton
2015 leider onderhandelingen met Iran over nucleaire deal onder president Obama
2017-2021 algemeen directeur The International Crisis Group
2021-2023 speciaal gezant voor Iran onder president Biden
Heden Docent aan Yale University en directeur Midden-Oostenprogramma van de International Crisis Group
In 2000 assisteerde Malley president Clinton in Camp David tijdens onderhandelingen tussen Israël en de Palestijnen. De door Hamas geleide aanslag van 7 oktober 2023 en Israëls genocidale oorlog tegen Gaza die er op volgde, toonden in zijn ogen opnieuw het failliet aan van de door de VS en Europa decennialang gepropageerde ‘tweestatenoplossing’. Die moest voorzien in een Palestijnse staat naast Israël, binnen de sinds de oorlog van 1967 door Israël bezette Palestijnse gebieden: Gaza en de Westelijke Jordaanoever, met Oost-Jeruzalem als hoofdstad.
Samen met Hussein Agha, die adviseur was van de Palestijnse leiders Yasser Arafat en Mahmoud Abbas, schreef Malley het boek Tomorrow Is Yesterday, een analyse van de mislukte onderhandelingen over de tweestatenoplossing sinds de Oslo-akkoorden (1993-1995) tussen Israël en de Palestijnse bevrijdingsorganisatie (PLO). Malley en Agha zien ‘7 oktober’ en daarna als de culminatie van hardnekkige patronen in het oeverloze „vredesproces”. Oftewel: morgen is gisteren.
Malley, tegenwoordig docent aan Yale, was deze week in Nederland, waar hij samen met Sigrid Kaag deelnam aan een symposium over diplomatie in het Midden-Oosten, georganiseerd door het Nexus Instituut.
De Iran-deal en de tweestatenoplossing: de twee grote projecten van Amerikaanse diplomatie in het Midden-Oosten kostten enorme inspanningen, maar leidden niet tot duurzame oplossingen. Wat ging er mis?
Onvermijdelijk gaat het gesprek al snel over de huidige Amerikaanse president. Als Trump behalve daadkracht ook nog een hoofd en een hart zou hebben, denkt Malley, zou hij tot grootse dingen in staat zijn.
„Ik heb altijd gedacht dat er een oplossing mogelijk was, maar door het onvoorspelbare karakter van Trump wist ik niet welke. Er zijn drie opties. De eerste: er komt een deal, die mogelijk meer restricties oplegt aan het Iraanse atoomprogramma dan de afspraken van 2015. Hij kan, optie twee, ook weglopen en zeggen: ik heb gewonnen, Iran is verslagen. Derde optie is dat hij opnieuw escaleert. Daarna komt hij weer terug bij de keuze tussen deurtje 1 en deurtje 2.”
„Ja, er kán een deal zijn als dit interview is afgelopen, of binnen 48 uur. Of niet. Ik heb er veel over nagedacht. Mensen vragen: wat weet je over Iran, wat weet je over de nucleaire kwestie? Maar dat doet er eigenlijk niet toe. Je moet psycholoog zijn. Je moet Trump begrijpen. Het gaat er om: waarmee is híj tevreden? Zijn onderhandelaars zijn vaak net zo radeloos als wij drie.”
„Er ligt, zeggen sommige media, nu een voorstel op tafel waarbij Iran tijdelijk afziet van het verrijken van uranium. De deal van 2015 ging niet zo ver. Toen mocht Iran nog – in beperkte mate – uranium verrijken. Dat zou winst zijn. Maar rechtvaardigt die marginale winst een onrechtmatige en onrechtvaardige oorlog die duizenden levens eist en de zwaksten in de wereld raakt met hoge energiekosten en voedselschaarste? Het kán een iets betere deal zijn, maar het was de prijs beslist niet waard.”
Malley verwacht dat de Amerikaanse onderhandelaars, Trumps schoonzoon Jared Kushner en Trumps vertrouweling Steve Witkoff, eerst een raamakkoord zullen sluiten. Een gedetailleerd akkoord is gewoonweg niet haalbaar in korte tijd. Aan de afspraken uit 2015 werd twaalf jaar gewerkt.
„We leunden op een president die zei: dit is het doel, ga het regelen. En we leunden op nucleaire experts die zeiden: dit zijn manieren waarop je dat doel kunt bereiken.” Nu hebben Kushner en Witkoff, zegt Malley, te maken met een president die geen duidelijkheid biedt maar wel rigide eisen stelt, terwijl ze van de kennis nucleaire experts nauwelijks gebruikmaken.
Trump vond Obama’s overeenkomst de „slechtste deal ooit”: de tijdsduur was beperkt, er ontbraken afspraken over het Iraanse raketprogramma en de agressieve rol van Irans militante bondgenoten in de regio. „Laten we zien wat de regering-Trump voor elkaar krijgt, maar ik zou zeer verbaasd zijn als ze een overeenkomst krijgt waarin al die zaken geregeld zijn. Obama wilde een oorlog voorkomen. Als je bereid bent oorlog te voeren, krijg je mogelijk een betere deal. Maar de risico’s en de kosten van een oorlog zijn enorm.”
Het grote verschil tussen de onderhandelingen met Iran en die over de tweestatenoplossing, zegt Malley, is dat de VS in het laatste geval omwille van binnenlandse en regionale belangen impliciet profiteert van de status quo -Amerika behoudt op die manier zijn centrale rol en alle partijen blijven van Washington afhankelijk. Ook toen allang duidelijk was dat de tweestatenoplossing niet meer haalbaar was, bleven de VS, met in zijn kielzog de EU en Arabische landen, spreken van een „vredesproces”. De slogan werd een excuus om niets te doen en legde de verantwoordelijkheid bij de Palestijnen om te bewijzen dat ze een een eigen staat verdienen. Biden deed dat opnieuw na 7 oktober 2023, terwijl zijn regering kort daarvoor nog te kennen gaf dat twee staten niet realistisch waren. Biden deed dit om de kritiek te pareren dat hij Israël de vrije hand gaf en royale militaire steun verleende voor de oorlog in Gaza.
„Het is een asymmetrische onderhandeling, waarbij Israël de beste kaarten heeft en de VS als bemiddelaar aan de kant van de machtigste van de twee partijen staat. De VS zijn niet alleen bevooroordeeld, maar ze begrijpen ook de Palestijnen niet goed. De meeste Amerikaanse politici zien, net als Israëliërs, een Palestijnse staat binnen de grenzen van voor 1967 als een gift aan de Palestijnen. Terwijl dat voor de Palestijnen een compromis is: zij geven daarmee 78 procent van historisch Palestina op.”
„De tweestatenoplossing was nooit het oorspronkelijke idee van de zionistische beweging of Palestijnse nationale beweging. Voor beiden begint het conflict niet in 1967, maar op zijn laatst in 1948. De Palestijnse strijd tussen 1948 en 1967 ging over bevrijding en terugkeer: de meerderheid van het Palestijnse volk is vluchteling [sinds de oprichting van Israël en de verdrijving van circa 750.000 Palestijnen, red.]. Die droom is moeilijk te verzoenen met een kleine Palestijnse staat binnen de grenzen van 1967 en geen rechten voor de vluchtelingen.
„Als voor Israëlische Joden het doel absolute veiligheid is na de Holocaust en een geschiedenis van vervolging, komt dat neer op absolute dominantie, wat moeilijk te verzoenen is met het bestaan van een werkelijk soevereine Palestijnse staat. De geschiedenis trekt beide kanten in een heel andere richting dan de nauwe kaders van de tweestatenoplossing.”
„Hamas is tot op de dag van vandaag een diverse organisatie, met een militante vleugel en meer politieke ambities. Zouden gesprekken de ene trend boven de andere hebben versterkt? Ik beweer niet dat als we met Hamas hadden gesproken, alles goed was gekomen. Maar als je eindigt met 7 oktober en het bloedvergieten dat volgde, dan weet je dat er vreselijk is gefaald.”
„Voormalige collega’s reageerden op mijn boek: ‘Denk je dat we hebben gelogen sinds 1993?’ Maar het begon niet als een leugen. Misschien wel als een illusie. Toen Hussein [Agha] en ik betrokken waren bij Camp David, geloofden we daar oprecht in. Tijdens de jaren van Obama was ik sceptischer. Inmiddels is de tweestatenoplossing een excuus geworden om de ogen te sluiten wanneer de situatie verslechtert: ‘De uitbreiding van nederzettingen gaat door, er vinden mogelijk etnische zuiveringen plaats, maar we werken aan een vredesproces’.”
„Al het gedrag dat we in het verleden hebben gezien, zagen op we op 7 oktober en daarna in een intensere vorm: Palestijns geweld, Israëlisch extreem geweld en de onderdrukking van Palestijnen, en Amerikaanse partijdigheid en ineffectiviteit in het bereiken van vrede. Geen betere illustratie van ons boek dan dit Angelsaksische mandaat dat aan de Palestijnen wordt opgelegd zonder hun input. Het is een plan dat de Palestijnse kwestie depolitiseert en omvormt tot een humanitaire kwestie.
„Ten eerste eist het vredesplan dat de Palestijnen moeten deradicaliseren. Wat helemaal niet wordt genoemd, is dat Israël in de spiegel moet kijken vanwege wat er voor en na 7 oktober is gebeurd. Ten tweede moeten Palestijnen hun waardigheid bewijzen voor hun recht op zelfbeschikking, zelfs zonder de belofte van soevereiniteit. Hoe doe je dat onder een bezetting, waarbij je eigen bestaan afhankelijk is van de bezetter wiens heerschappij je ongedaan probeert te maken? Het is een volledig verkeerde kijk op de zaak, in strijd met het internationaal recht.
„Onder toezicht van de Vredesraad wordt hulpverlening voor Gaza ondergeschikt gemaakt aan de ontmanteling van Hamas. Dat is echt het internationale recht op losse schroeven zetten.”
Malley ziet zich niet snel meer terugkeren naar Washington. Hij kiest voor de reflectie en analyse. Hoe kijkt hij terug op de twee grote diplomatieke projecten uit zijn carrière die niet brachten wat ervan verwacht werd?
„Het noopt tot veel bescheidenheid, het was soms deprimerend en ontmoedigend. Maar dat is niet belangrijk, het zijn slechts de ervaringen van één persoon. Ik geloof in de kracht van individuen, maar soms zijn de structurele omstandigheden overweldigend veel sterker.”
Als diplomaat, leerde hij, moet je bereid en in staat zijn om je te verplaatsen in de positie van de ander. „Je kunt het gewicht van emoties, van passie en van geschiedenis niet negeren. Politiek is geen kwesties van kille vergelijkingen. Ik zeg mijn studenten altijd dat als zij diplomaat willen worden en deals willen sluiten, zij niet moeten vergeten dat de andere kant een doel, gevoel en een agenda heeft. Het zijn ook mensen als jij, gedreven door dezelfde emoties: door eigenwaarde en door angst.”