Jane Fonda hield er nog jaren last van. Haar pacifistische excursie naar Hanoi in 1972 leverde haar het verwijt op van landverraad. Terwijl Amerikaanse jongens sneuvelden (steeds minder, Nixons ‘vietnamisering’ van de oorlog was in volle gang), liet de actrice zich, met een helm op, fotograferen op een stuk luchtafweergeschut, omringd door Noord-Vietnamese soldaten. Ja, dan vraag je er ook wel om.
Ze bezwoer haar critici dat ze heus niet tegen Amerika was maar tegen die ellendige oorlog – en dat ze wilde laten zien dat die verfoeide en gedemoniseerde ‘vijanden’ óók mensen waren.
Dat laatste is ook het oogmerk van de veelbesproken Videoland-reeks Onze man bij de vijand, waarin journalist Thomas Erdbrink (die dinsdag de Persvrijheidslezing uitspreekt) op zoek gaat naar ‘gewone’ Russen. Over de inhoud van die omstreden serie is inmiddels genoeg gezegd, pro en contra – ook in deze krant.
Maar interessant blijft hoe regisseur Roel van Broekhoven die in de Volkskant verdedigde: „Meer dan ooit is het tijd voor grijstinten in een oorlog die steeds meer zwart-wit aan het worden is.” ‘Hij wilde „laten zien hoe de Russen zich staande houden onder het repressieve en autoritaire bewind”, door te „kruipen, ontwijken, meeheulen en soms zelfs vechten voor de foute zaak”. Daar „kunnen we wat van leren”, mocht hier ooit onverhoopt een sterke man aan de macht komen. We moeten „kijken naar de Russen als mensen”, want in oorlogen gebeurt altijd hetzelfde: „de vijand moet ontmenselijkt”.
Even afgezien van de aanbeveling dat wij iets van de Russen kunnen leren – het gaat dus toch weer over óns – is het meest curieuze in die apologie de waarschuwing ‘de Russen’ niet te „ontmenselijken”. Want wie doet dat dan? Ik heb geen Europese premier, minister of generaal tegen de Russen horen bulderen als barbaren, ongedierte of „menselijke beesten” die van de aardbodem gevaagd moeten worden.
Niet zoals Trump (of de PVV) praat over vluchtelingen, niet zoals in Israël na 7 oktober wordt gesproken over de Palestijnen. Of in de Vietnam-oorlog over Aziatische ‘apen’ en gooks. Of in koloniale tijden over vrijwel alle inheemse volken, onderaan de ‘beschavingsladder’. Of, summum malum, bij de nazi’s over de Joden als Untermenschen of een cultuurloos ‘anti-volk’ dat geheel en al buiten de mensheid valt.
Integendeel, de ontmenselijking komt nu juist van de andere kant, uit het Rusland van Poetin – in taal die ijzingwekkend aan die van de nazi’s doet denken. Oekraïne, land van het ‘broedervolk”, wordt afgeschilderd als een natie van gedegenereerde „satanisten” en „drugsverslaafden”. Bedorven door het Westen, dat in Poetins ogen een stinkende poel is van moreel nihilisme, vol homo’s en transgenders. Wie die religieus-fascistische catalogus uit het Kremlin rustig eens verder wil raadplegen, kan terecht bij het nieuwe boek Poetins tsaristische droom, van historici Beatrice de Graaf en Niels Drost die, droog maar leerzaam, duizenden teksten van Poetin en de zijnen analyseerden.
Een kleine bloemlezing. Al jaren fulmineert Poetin tegen het „satanisme” van het Westen. Hij noemt de oorlog tegen Oekraïne een „heilige missie”, bedoeld om het land te „de-sataniseren”. Patriarch Kirill noemt hem de „duiveluitdrijver” in de strijd tegen de westerse Satan, de katechon die de wereldheerschappij van de Anti-Christ zal tegenhouden. Et cetera.
Nu kun je zeggen: haat en demonisering van de vijand horen nu eenmaal bij oorlog – maar dat miskent dat Poetin al jaren zo denkt en spreekt, ook in vredestijd. Zijn religieus-nationalistische wereldbeeld is eerder oorzaak dan gevolg van de oorlog. Niettemin zwijmelen zijn filosofisch angehauchte fellow travelers over een religieus-culturele renaissance van de Russische Ziel. Of zoiets.
De argwaan die opsteekt bij pleidooien voor ‘grijstinten’ is dat ze een schaamlap zijn voor morele afzijdigheid, voor het idee dat Oekraïne en Rusland ‘allebei schuld hebben’ en dat Zelensky zich nu eens moet neerleggen bij ‘de feiten’. Argumenten die je uit pacifistische kring nooit hoort over Gaza of Palestijns verzet tegen kolonisatie. Omdat wat in Oekraïne gebeurt, in hun ogen ‘gewoon een oorlog’ is en niet genocide?
Maar een criminele agressie-oorlog die de Oekraïense samenleving en cultuur wil uitwissen, is op zijn minst gruwelijk onrecht. Of noemen we die uit meewarige desinteresse dan maar ‘grijs’?