Ze schrijven politieke geschiedenis in Lelystad. Maar als je de betrokken partijen ernaar vraagt, zou je het niet meteen zeggen. Dan hoor je woorden als „een constructieve werkrelatie” (FVD-fractievoorzitter Michael Wijngaard) of „elkaar vinden op de inhoud” (VVD-fractievoorzitter Marten Tilstra). En je hoort dat dit verhaal gaat over Lelystad, niet over Nederland.
Goed, dan eerst over Lelystad. Een gemeente van mensen „met het hart op de tong”, zegt Tilstra, zelf een geboren Fries, in een plaatselijk café. „Veel Jordanees volk. Ze zeggen meteen wat ze vinden.” Als je Lelystad binnenrijdt, wordt muziekfestival Jordaan in de Polder al aangekondigd. Wat zeggen de Lelystedelingen tegen Tilstra als hij de straat opgaat? „Kut-VVD, dat soort teksten. We hebben echt een harde klap op de neus gehad.”
Bij de gemeenteraadsverkiezingen in maart verloor de VVD twee van haar vijf zetels. Winnaars waren de lokale partij JongLelystad (van vier naar zes) en het uiterst rechtse FVD (van twee naar vier). Ook de PVV won een zetel (van drie naar vier).
Het was een dreun, zegt Tilstra een paar keer. En het kon bijna niet anders, of de politieke crisis in Lelystad had daar een rol in gespeeld. Vier jaar geleden sloot het overgrote deel van de gemeenteraad, inclusief de VVD, een raadsakkoord. Het politieke conflict moest verdwijnen uit Lelystad. Het college van burgemeester en wethouders zou namens veertien partijen besturen. Alleen FVD, PVV en Leefbaar Lelystad deden niet mee.
Het eindigde in een diepe bestuurscrisis, beschuldigingen over en weer, een conflict tussen het college en de ambtelijke top en, eerder dit jaar, het vertrek van drie wethouders. Ook de VVD’er in het college stapte op. Marten Tilstra zegt dat deze crisis, en het verlies bij de verkiezingen, het denken bij de lokale VVD veranderde. Toen na de verkiezingen iedereen weer een breed akkoord wilde sluiten, zat de VVD daar niet meer op te wachten.
Met FVD, PVV en de lokale partij Mooi Lelystad heeft de VVD nu een eigen coalitieakkoord gesloten. Het is niet genoeg voor een meerderheid, 14 van de 37 zetels. De kans is groot dat de vier partijen in de oppositie zullen belanden. Dan zal dit akkoord de basis van de samenwerking tussen deze vier partijen worden. En die samenwerking is „heel goed”, zegt Tilstra, de partijen blijven elkaar „vasthouden”. „We hebben gelijkgestemde ideeën. Maar we liggen elkaar ook. We lachen veel.”
Dit akkoord is een enorme stap voor de VVD, al is het maar in één gemeente, en al is het geen écht coalitieakkoord. Met FVD wordt (tot nu toe) nergens samengewerkt. Het extremisme, antisemitisme en racisme binnen de partij hebben daarvoor gezorgd, ook bij de VVD. Tel daarbij de complottheorieën en de banden van (kandidaat-)raadsleden met extreemrechtse en neonazistische groepen op. Hierdoor kan FVD de grote verkiezingswinst in maart nog niet omzetten in politieke macht, alleen in invloed. De PVV praat in enkele gemeenten wel mee over collegedeelname.
Marten Tilstra zegt dat het uitsluiten van FVD en PVV „geen oplossing” is. „Als je ze gaat uitsluiten, maak je ze juist groot. In ons akkoord zul je geen gekke complottheorieën zien. Over migratie waren we het bijvoorbeeld snel eens.” In het akkoord staat onder meer: „Geen azc of asielopvang in Lelystad.” En: „Geen voorrang voor statushouders.” Dit, benadrukt Tilstra, vond de VVD in Lelystad óók al. „Het is geen xenofoob of racistisch akkoord.”
Tilstra en de andere twee fractievoorzitters beschrijven de samenwerking als een puur lokale kwestie. En toch: PVV-fractievoorzitter Ashwin van Stormbroek, woordvoerder van Geert Wilders, stond vorig jaar op de landelijke kandidatenlijst. FVD is een centraal geleide partij. En de VVD heeft de samenwerking met uiterst rechts afgestemd met het provinciaal bestuur. En zoals dat gaat met het cordon sanitaire: als het op één plek breekt, is het geen cordon meer.
Guus Valk vervangt deze week Petra de Koning