De Democraten in de VS zijn ontredderd na twee gerechtelijke uitspraken. Die geven de Republikeinen een flink voordeel bij het opnieuw indelen van kiesdistricten om in november extra zetels in het Huis van Afgevaardigden te winnen.
Traditioneel nemen Amerikaanse staten elke tien jaar hun kiesdistricten voor parlementaire verkiezingen onder handen na de tienjaarlijkse volkstelling (census). Meerdere staten namen de zeer ongebruikelijke stap om halverwege die periode een nieuwe kaart te tekenen. De motivatie: een bepaalde partij een voordeel geven in aanloop naar de tussentijdse verkiezingen, een praktijk die bekendstaat als gerrymandering.
Dat is uitgelopen op een wapenwedloop tussen de Republikeinen en de Democraten. In vrijwel elke staat waar gerrymandering plaatsvindt, is dat een strijd op meerdere juridische en politieke niveaus die maanden of zelfs jaren in beslag kan nemen. Tegenstanders spannen rechtszaken aan of proberen bijvoorbeeld een referendum over wijzigingen af te dwingen.
Acht staten hebben een nieuwe kieskaart aangenomen en in veertien andere wordt daar nog over gestreden in de rechtbank. De twee partijen gingen tot voor kort ongeveer gelijk op. Republikeinse kaarttekenaars in vijf staten hadden hun partij dertien extra zetels bezorgd, bij de Democraten ging het om tien zetels uit drie staten.
Twee recente gerechtelijke uitspraken hebben een einde gemaakt aan die balans. Wat betreft gerrymandering hebben de Republikeinen nu de wind in de zeilen en blijven de Democraten woedend en verbijsterd achter.
De Democraten liggen nog steeds op koers om in november de meerderheid in het Huis van Afgevaardigden van de Republikeinen over te nemen. Maar als die overwinning inderdaad komt, zal die minder groot zijn dan ze hadden gehoopt.
Het hooggerechtshof van Virginia zette op vrijdag 8 mei een streep door een herindelingsplan van de Democraten. Kiezers uit die staat stemden eind april nipt voor de wijziging van de grondwet van de staat die nodig was voor dat plan, maar na maanden van juridisch gesteggel verklaarde de hoogste rechtbank het referendum ongrondwettig. Het had de Democraten vier zetels in het Huis moeten opleveren.
De Democratische Partij heeft grote moeite om een passend antwoord te vinden. Een van de plannen die de ronde doen in Washington, is om het hele hooggerechtshof van Virginia de laan uit te sturen door de verplichte pensioenleeftijd te verlagen. Democraten uit de staat die dat zouden moeten goedkeuren, onder wie gouverneur Abigail Spanberger, voelen daar niets voor.
De ontwikkelingen in Virginia volgden op een belangrijke recente uitspraak van het landelijk hooggerechtshof op 29 april, in een jarenlang slepende zaak rond kiesdistricten in Louisiana. Hoewel ongeveer een derde van de inwoners van die staat zwart is, vormde die kiezersgroep een meerderheid in slechts een van de zes districten. Een federale rechter besloot in 2020 dat dit in strijd was met de Wet op Stemrecht (Voting Rights Act) en gaf opdracht om een nieuw kiesdistrict met overwegend zwarte kiezers op de kaart te tekenen. Een groep kiezers spande daar een rechtszaak tegen aan, die uiteindelijk in het landelijk hooggerechtshof belandde.
De conservatieve opperrechters oordeelden (met 6-3) dat staten geen kiesdistricten mogen indelen op basis van ras, tenzij daar een zwaarwegende reden voor is. De Wet op Stemrecht is geen geldige reden, aldus het hooggerechtshof. De kiesdistricten in Louisiana moeten weer op de schop, vóór de midterms, en waarschijnlijk verdwijnt het tweede district met overwegend zwarte kiezers.
De uitspraak van de hoogste rechtbank vermindert de bescherming van kiezers uit minderheidsgroepen in de hele VS. Er moet voortaan worden bewezen dat een nieuwe indeling van kiesdistricten hun politieke invloed opzettelijk beperkt op grond van afkomst. Dat is een torenhoge bewijsdrempel: eerder was het vaak genoeg om aan te tonen dat een nieuwe kaart zulke discriminatie als resultaat had. Kan een staat aanvoeren dat een indeling dient om een bepaalde politieke partij te bevoordelen, dan gaat de rechter daar waarschijnlijk in mee.
Vooral in het zuiden van de VS zijn ras en partijvoorkeur vaak nauw met elkaar verweven. De uitspraak schept ruimte voor Republikeinen in andere zuidelijke staten, zoals Alabama, Mississippi en South Carolina, om ook kiesdistricten waar overwegend op de Democraten wordt gestemd te ontbinden.
"Dit is een van de belangrijkste en schadelijkste beslissingen van het hooggerechtshof van de laatste eeuw", zei Rick Hasen, hoogleraar verkiezingsrecht aan de Universiteit van Californië - Los Angeles, tegen NPR. "Wat er over is van de Wet op het Stemrecht is een lege huls van wat het eerder was."
Het is nog niet te voorspellen hoeveel extra zetels in het Huis de Republikeinen precies kunnen veiligstellen door kiesdistricten te wijzigen voor de verkiezingen. Volgens een schatting van The Cook Report, een onafhankelijke nieuwsbrief met verkiezingsanalyse, kunnen hun lopende pogingen hen vijf tot veertien zetels opleveren.
In veel staten zijn de deadlines voor de registratie van kandidaten verstreken of hebben voorverkiezingen al plaatsgevonden. Daar is het waarschijnlijk te laat om nog te sleutelen aan kiesdistricten. De uitspraken kunnen wel gevolgen hebben voor de presidentsverkiezingen in 2028.
Deskundigen waarschuwen dat de Amerikaanse kiezer er hoe dan ook bekaaid vanaf komt in de wapenwedloop van gerrymandering. Volgens sommige schattingen vindt straks een echte verkiezingsstrijd plaats voor slechts 18 van de 435 zetels in het Huis van Afgevaardigden. Kiezers hebben dus een stuk minder te zeggen over wie hen vertegenwoordigt dan de politici die de kiesdistricten indelen.
Tot de midterms in november brengt NU.nl ook wekelijks de Verkiezingsupdate VS, geschreven door buitenlandverslaggever Matthijs le Loux. Abonneer je op de gelijknamige tag om een seintje te krijgen als een nieuwe editie verschijnt.
Source: Nu.nl algemeen