Gemaskerd met de kenmerkende gebreide bivakmutsen met poezenoren en omhuld door roze rookwolken verstoorde het feministische kunstcollectief Pussy Riot samen met de Oekraïense pendant Femen met een performance van jewelste vakkundig de start van het Russische paviljoen. Kom daar maar eens overheen, dit was een passende, alternatieve opening van de 61ste Biënnale van Venetië.
Die tweejaarlijks extravaganza gaat er prat op de stand van zaken in de beeldende kunsten vast te stellen. Meestal zitten ze goed, nu ook. ‘In minor keys’ is het motto deze keer. En inderdaad ‘in mineur’, dat is de stand van zaken. Het Israëlische paviljoen is open, het Russische tijdens de persdagen ook – ‘gewoon’ open, heet dat inmiddels, want hier worden de kunsten ingezet om het oorlogsgeweld van hun landen te verbloemen. In antwoord zijn er aanhoudend demonstraties en acties, tegen Poetin en vooral met de genocide in Gaza als brandpunt. Er werd 24 uur gestaakt, ook door een aantal landenpaviljoens. En dat allemaal in de mooiste stad ter wereld, die dreigt weg te zakken in zee door klimaatverandering – hoe symbolisch wil je het hebben?
Er is ook geen Gouden Leeuw dit jaar, want de jury geeft er de brui aan. Die stapte op, schuilend bij het Internationaal Strafhof – alsof de juryleden het niet voor eigen rekening durfden te nemen dat ze geen vertegenwoordiging willen beoordelen van landen met misdaden tegen de menselijkheid op hun geweten. Is dat stoer? Niet erg. Je geeft er de brui aan en je bent overal vanaf.
Femen en Pussy Riot protesteren tegen de aanwezigheid van het Russisch paviljoen in Venetië.
Dit is niets, had ik tegen die jury willen zeggen, doe iets. Besef waarvoor jullie waren aangesteld. Geef de beste inzending die Gouden Leeuw (die nu niemand krijgt, wat jammer is) en voeg aan het juryrapport een alinea toe, vlammend van steun voor Gaza en voor Oekraïne. Geef een speciale juryprijs aan Pussy Riot en Femen. Zulke acties maken meer indruk dan de jury opheffen en daarna chic zwijgen.
De Biënnale van Venetië bestaat sinds 1895 en wordt gezien als de invloedrijkste internationale kunsttentoonstelling ter wereld. Iedere twee jaar presenteren landen in hun paviljoens in Venetië nieuwe kunst uit hun land, vandaar de bijnaam ‘Olympische Spelen van de kunst’. De Biënnale vindt dit jaar plaats van 9 mei t/m 22 november. Lees hier alle NRC-artikelen over de Biënnale van 2026.
Net zo zouden landen in hun paviljoens kunstenaars kunnen verwelkomen als de Zuid-Afrikaanse Gabrielle Goliath, die door haar eigen minister van Cultuur voor Venetië werd gecanceld toen zij in haar werk de genocide in Gaza adresseerde.
Verder valt op dat het label ‘art washing’ – het via de kunsten schoonblazen van een desastreuze reputatie – arbitrair wordt gehanteerd. Het Amerikaanse paviljoen bleef vooralsnog van protesten tegen art washing verschoond, ook al voeren de VS oorlog tegen Iran, dreigde hun president de Iraanse beschaving weg te vagen en is het Internationaal Strafhof niet nodig om de binnenslandse terreur van ICE vast te stellen. Alma Allen heet de kunstenaar die zich in dat paviljoen liet parachuteren, met de expliciete opdracht om de ‘American values’ uit te dragen. Barbara Chase-Riboud, beeldhouwster en dichteres, had zich niet laten verleiden en bedankte voor die eer. Kunstforum Hyperallergic citeert uit haar verklaring: „Kunst is het enige dat bewijst dat iets ooit in de wereld is gebeurd.”