Renee Gladman Het uiterst persoonlijke Mijn lesbische roman van Renee Gladman is een intellectuele beschouwing van lesbische romance-boeken en tegelijkertijd een ode aan precies dat genre. Dat leidt tot een grappige en bevreemdende leeservaring.
Vrouwen op de internationale Lesbian & Gay Freedom Day Parade in San Francisco, Juni 1984.
Renee Gladman (VS, 1971) heeft, vermomd als personage ‘R.’, een missie: het schrijven van een lesbische romance. Een romance is een verhaal waarin twee personen om elkaar heen draaien tot ze elkaar uiteindelijk vinden. Het is genrefictie: de verhalen ontrollen zich volgens bepaalde kaders, en er wordt veelvuldig gebruik gemaakt van tropes: standaardmanieren om zaken voor het voetlicht te krijgen.
Tropes in lesbische romances zijn bijvoorbeeld, aldus R., die er „honderden” las, dingen met ogen: „Je knijpt je ogen tot spleetjes om te observeren of te dreigen, soms om te bekritiseren of flirten. […] Ogen die zich voortdurend vullen met tranen”. Of extréém nat worden van opwinding, of blozen: „In de meeste lesbische romances zijn de personages wit, dus het is alsof ik een gedegen opleiding heb gevolgd in hoe witte vrouwen smachten en liefhebben en ruziemaken en communiceren… in fictie? In deze boeken is blozen een soort betaalmiddel.”
Renee Gladman: Mijn lesbische roman. (My Lesbian Novel). Vert. Nicolette Hoekmeijer
Velvet Publishers, 158 blz. €22,99
Het is duidelijk dat het resultaat van R’s noeste inspanningen om tot een lesbische romance te komen, niet leiden tot een lesbische romance. Niet helemáál: Mijn lesbische roman is voor de goede verstaander een erg grappige, bevreemdende en bij vlagen onbegrijpelijke leeservaring. Het bevat delen van een romance tussen een zekere June en Thena en een interview tussen interviewer ‘I.’ en R., waarin ze R’s artistieke proces uitvoerig ontleden.
Ten eerste dus de romance tussen June en Thena. June lijdt aan geheugenverlies; op het moment dat ze Thena voor het eerst ontmoet, vermoedt June dat ze haar al eerder zag tijdens een reis naar Londen. Maar haar geheugen is warrig. Ze stelt zich dat geheugen voor als een soort ‘zwammenlandschap’, de myceliumdraden raken zo’n beetje alles kwijt waaruit ze bestaat.
Dit klinkt allemaal ongebruikelijk, maar voor de auteur valt dat wel mee. In de VS wordt Gladman, die sinds de jaren negentig actief is als experimenteel dichter, kunstenaar, essayist en romancier, gerekend tot de tweede golf schrijvers van de ‘New Narrative movement’. Die school produceert sinds de jaren zeventig hybride teksten die commentaar leveren op zichzelf: tekst en metatekst vormen samen een geheel waaruit nieuwe betekenissen ontstaan. Deze definitie is kort door de bocht, maar ik wil even klaar zijn met alle definities en door naar de roman. Want wat lees je nu helemaal, in Mijn lesbische roman?
Dan ontvouwt zich de romance, cliffhangerig onderbroken door het interview van I. met R.. In de romance maakt Gladman gul gebruik van de tropes die ze eerder ontleedde, en tegelijkertijd bevraagt het karakter van June die tropes. Of eigenlijk is het meer zo dat omdat Gladman vastbesloten is de twee vrouwen een romance te laten beleven, de contemplatieve June zich moet verhouden tot Thena, die juist uit één en al trope bestaat: „Haar glimlach verzengt en koestert”, schrijft R. „Als ze haar blik weer op mij richt, glanzen haar ogen.” R. laat Thena ingaan op wat ze voor June heeft gekookt, terwijl R. eerder aan de interviewer heeft uitgelegd waarom ze zo’n broertje dood heeft aan banale handelingen in fictie (wat voegen die toe aan de kern van wat je eigenlijk aan het vertellen bent?).
De enige manier om de personages nader tot elkaar te krijgen is ze te laten zwichten: Junes ogen moeten óók gaan glanzen, ze moet een lichaam krijgen. Het hart open, de benen wijd! De spagaat tussen pulpseks en de neiging zo precies mogelijk te zijn leidt tot grappige onderbrekingen van een (eindelijk!) stomende scène: „Maar laat duidelijk zijn dat we elkáár neuken tot we niet meer kunnen. Als een team.”
Dan het interview. I. en R. hebben soms snelle een-tweetjes, die het meta-universum van Gladman verder benadrukken. Zoals wanneer I. naar R.’s smaak te veel op de parallellen tussen haar en het personage June focust: „I: Maar dit is toch een interview? R: Nee! Het is een roman!” Ze hebben het over R.’s motivatie om juist een romance te schrijven (eindelijk een keer een verhaal waarin de lesbo niet miserabel eindigt) en of ze weet welke huidskleur June eigenlijk heeft (aanvankelijk is het onzeker, later blijkt ze een bruine vrouw te zijn).
Het is, al met al, een lastig te beschrijven en uiterst particulier boek, dat met reden Mijn lesbische roman heet, en niet De lesbische roman – het had alleen uit de pen van Gladman kunnen vloeien, en daar hebben de lezers het maar mee te doen. Tot die lezers rekent R. zichzelf overigens ook: „ik wil tijdens het schrijven een soort lezer zijn”, schrijft ze. Misschien maakt ze daarmee de lezer ook tot een soort schrijver. En voor schrijvers is Mijn lesbische roman zeker een interessant boek, juist door het continue, haast overdreven ontleden van het schrijfproces. Het is een geïntellectualiseerde beschouwing van totaal platgeslagen lesbische romance-boeken, en tegelijkertijd een aanstekelijke ode aan precies dat genre.
Gladman zoekt bewust een niche op; de (niet-witte) lesbische erotiek, de queer-parodie die op experimentele wijze de queer-parodie parodieert. Soms voelde ik (een schrijvende en lezende vrouw die op vrouwen valt – je vraagt je bijna af waarom het boek bij mij op de mat viel) mij bekeken tijdens het lezen, soms was ik juist de voyeur. Een boek als een vraagteken. Hoe dan ook slaagt Gladman erin de onmogelijkheid van originaliteit bij het vertellen van een romantisch verhaal op uiterst originele manier te beschouwen. Niche of niet: bij sommige lezers zal het iets openen – en niet alleen de benen of het hart.