In de rubriek De broeikas schrijft klimaatverslaggever Jeroen Kraan iedere zondag over wat hem opvalt. Deze week: een nieuwe Europese CO2-heffing gaat de ongelijke belasting van CO2-uitstoot nog ongelijker maken.
De meeste economen zijn het erover eens: als we klimaatverandering willen aanpakken, dan moeten we de uitstoot van CO2 een prijs geven. En dat gebeurt ook al, via allerlei heffingen en belastingen.
Maar hoeveel kost een ton CO2-uitstoot nou eigenlijk onder al die verschillende belastingen? Dat is samengevat in een grafiek waar we het veel vaker over zouden moeten hebben. Dit is hem:
Deze grafiek van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) laat zien dat we over de CO2-uitstoot in verschillende delen van de economie extreem uiteenlopende belastingen betalen. Dit is de recentste versie, met gegevens over 2024. Elk jaar verschuiven er wel dingen, maar de conclusie is steeds hetzelfde: de ene ton CO2-uitstoot is veel duurder dan de andere.
Toch hoor je vrij weinig over die schokkende ongelijkheid. Dat is misschien ook omdat deze grafiek best ingewikkeld is. Daarom een korte uitleg.
We beginnen links, bij de sector 'elektriciteit'. Het hoogste staafje daar is wat jij en ik betalen voor ons stroomgebruik in huis: vooral energiebelasting (blauw), plus een Europese CO2-heffing (ETS, paars). Die laatste betalen wij niet rechtstreeks, maar die wordt afgedragen door gas- en kolencentrales en verwerkt in de stroomprijs.
Hoe meer stroom een bedrijf verbruikt, hoe lager de energiebelasting. Daardoor worden de staafjes snel korter in dit deel van de grafiek. De allergrootste stroomverbruikers betalen vrijwel niets, namelijk 0,3 cent per kilowattuur, wat dertig keer minder is dan huishoudens. Voor hen blijven dus bijna alleen de indirecte ETS-kosten over, al kunnen de grootste bedrijven die ook nog eens terugkrijgen via een subsidieregeling.
Bij de industrie is het vooral het ETS dat de CO2-prijs bepaalt. Een groot deel van de CO2-rechten die de industrie onder dat systeem nodig heeft, wordt nog gratis uitgegeven (roze). Dat voorkomt concurrentienadelen ten opzichte van andere landen, maar maakt uitstoten in deze sector voorlopig dus goedkoper.
In het vervoer zijn de staven weer groter: hier zien we de accijns op benzine (wat hoger) en diesel (wat lager). Ook de staaf in de gebouwde omgeving is groot: dit is de belasting op aardgas voor verwarming van gebouwen.
Je ziet ook nog grote gaten in deze grafiek: in de landbouw is de meeste uitstoot (met name van veehouderijen) onbelast. Dat geldt ook voor een deel van de uitstoot door de internationale scheep- en luchtvaart. De afgelopen jaren zijn de ETS-heffingen in de scheepvaart wel uitgebreid, dus dat paarse blok wordt in nieuwe edities van de grafiek wat groter.
Hieronder zie je nog een versie van de grafiek, nu met een rode stippellijn erdoorheen. Die toont de 'externe kosten' van klimaatverandering. Dat wil zeggen: de schade voor de maatschappij die een ton CO2-uitstoot veroorzaakt, bijvoorbeeld door extreem weer of doordat dijken verhoogd moeten worden.
Die kosten kun je op allerlei manieren berekenen, dus afhankelijk van de gebruikte methode zou deze lijn ook wat hoger of lager in de grafiek kunnen liggen. Wat dit overzicht laat zien, is dat de belastingen op een groot deel van de CO2-uitstoot lager zijn dan de maatschappelijke kosten ervan. Economen zeggen dan dat er sprake is van een 'beprijzingstekort' (in de grafiek aangeduid met het gele vlak).
Het omgekeerde is ook waar: een deel van de CO2-uitstoot heeft juist relatief hoge belastingen. Dat kan een reden hebben: de energiebelasting zet mensen bijvoorbeeld aan tot energiebesparing, wat ook nog nuttig is als al onze stroom duurzaam is. Wel lijken de verhoudingen een beetje zoek.
Dat wordt er vanaf 2028 niet beter op. Dan komt er in heel Europa een nieuwe CO2-prijs: het ETS2. Dat wordt een heffing op aardgas voor de verwarming van gebouwen en op benzine en diesel in het wegvervoer. Het geeft dus een extra CO2-prijs aan twee sectoren die in Nederland al vrij zwaar belast zijn. Staafjes die in de grafiek al hoog zijn, worden er nog hoger door.
Het ETS2 kan mensen in energiearmoede verder in de problemen brengen, waarschuwde het PBL deze week. Daarbij verwees het planbureau niet naar de eigen, onvolprezen grafiek over de ongelijke beprijzing van CO2 in Nederland, maar het PBL schreef wel dat de invoering van het ETS2 "reden kan zijn" om eens te kijken naar de hoogte van de bestaande energiebelasting en accijns.
Deze grafiek laat zien dat dat uit klimaatoogpunt geen gek idee is. Maar belangrijker nog: hij toont aan dat er alle reden is om actie te ondernemen in de sectoren die nog niet of nauwelijks betalen voor hun uitstoot.
Deze week geen filmtip, maar wel iets anders om naar te kijken: mij! Aanstaande maandagavond geef ik samen met Investico-hoofdredacteur Thomas Muntz een webinar over journalistieke tips. Wat doen wij daarmee en waar zitten we eigenlijk op te wachten? Meld je hier aan en stel vooral ook je eigen vragen daarover.
Ook als je het webinar niet hebt bijgewoond, ontvang ik graag tips, vragen en feedback. Je kan me bereiken via jeroen@nu.nl.
Source: Nu.nl economisch